Luật Hôn nhân và gia đình 2014 cho phép vợ chồng thoả thuận chia một phần hoặc toàn bộ tài sản chung ngay trong thời kỳ hôn nhân, không cần ly hôn. Thoả thuận phải lập thành văn bản, công chứng theo yêu cầu của vợ chồng hoặc khi luật bắt buộc. Nếu không thoả thuận được, mỗi bên có quyền yêu cầu toà án giải quyết.
Phần được chia trở thành tài sản riêng của mỗi người, kéo theo hoa lợi, lợi tức sau khi chia cũng là riêng. Nhưng việc chia sẽ vô hiệu nếu xâm phạm nghiêm trọng lợi ích gia đình, quyền lợi của con, hoặc nhằm trốn tránh nghĩa vụ trả nợ, cấp dưỡng, bồi thường, nộp thuế. Bài này giải thích luật nghĩ gì khi cho phép chia, và vì sao lằn ranh vô hiệu lại được vẽ như vậy.
Vì sao luật cho chia tài sản khi hôn nhân vẫn còn
Ở chế độ luật định, mọi thu nhập trong thời kỳ hôn nhân đổ vào một khối chung. Cách sắp xếp này hợp với đa số gia đình, nhưng có những hoàn cảnh nó trở nên chật chội. Một người muốn tự đứng ra kinh doanh và không muốn rủi ro của mình kéo theo phần của người kia. Một người muốn dùng phần tài sản của mình để đầu tư theo cách riêng. Hai người muốn rõ ràng từng phần trước khi tặng cho con cái. Hoặc đơn giản là vợ chồng sống xa nhau lâu ngày, mỗi người tự lo kinh tế.
Trước đây, những trường hợp như vậy thường chỉ có lối ra là ly hôn, một giải pháp quá nặng nề. Luật cho phép chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân như một công cụ trung gian: quan hệ vợ chồng giữ nguyên, quan hệ nhân thân giữ nguyên, chỉ quan hệ tài sản được sắp xếp lại.
Cần phân biệt việc này với chế độ tài sản theo thoả thuận. Thoả thuận chế độ tài sản phải lập trước khi kết hôn và thay luật định bằng luật riêng của hai người. Còn chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân là áp dụng cho các cặp đang theo luật định, và việc chia không làm thay đổi chế độ tài sản của họ: phần không chia vẫn là chung, và những gì tạo ra sau này vẫn được xác định theo quy tắc chung, trừ những gì luật quy định riêng cho phần đã chia.
Chia bằng thoả thuận: các bước theo logic của luật
Phần lớn việc chia tài sản trong thời kỳ hôn nhân diễn ra bằng thoả thuận. Luật không đặt ra một thủ tục hành chính riêng, nhưng để thoả thuận có giá trị và không bị lật lại, các việc sau nên đi theo thứ tự:
- Lập danh mục tài sản chung hiện có: nhà đất, xe, tiền gửi, cổ phần, phần vốn góp, cùng các khoản nợ chung đang có. Nợ chung không biến mất khi chia tài sản, nên biết trước giúp tránh tranh chấp về sau.
- Thống nhất phần nào chia, phần nào giữ chung. Luật cho chia một phần hoặc toàn bộ, nên hai người không bắt buộc phải tách hết.
- Kiểm tra xem việc chia có ảnh hưởng tới người khác không: con chưa thành niên, người đang được cấp dưỡng, chủ nợ, nghĩa vụ thuế. Đây là chỗ quyết định thoả thuận có bền hay không.
- Lập văn bản thoả thuận ghi rõ tài sản được chia, giá trị, phần của mỗi người, việc xử lý nợ chung và các thoả thuận khác. Công chứng khi hai người muốn hoặc khi pháp luật bắt buộc, ví dụ tài sản là nhà đất.
- Với tài sản phải đăng ký như nhà đất, xe, làm thủ tục đăng ký biến động để giấy chứng nhận phản ánh đúng chủ sở hữu mới. Thủ tục và lệ phí cụ thể đối chiếu quy định hiện hành tại cơ quan đăng ký.
- Thông báo cho các bên có liên quan khi cần, ví dụ ngân hàng đang nhận thế chấp tài sản hoặc đối tác kinh doanh của người được chia phần vốn góp.
Khi vợ chồng không thống nhất được, mỗi bên có quyền yêu cầu toà án chia. Toà xem xét công sức đóng góp, hoàn cảnh và lợi ích chính đáng của mỗi bên, tương tự cách cân nhắc khi chia tài sản chung nói chung.
Việc chia có hiệu lực từ khi nào
Thời điểm có hiệu lực quyết định tài sản phát sinh ngày nào là chung, ngày nào là riêng, nên luật quy định khá kỹ:
| Cách chia | Thời điểm có hiệu lực | Ghi chú |
|---|---|---|
| Thoả thuận bằng văn bản, tài sản không đòi hỏi hình thức đặc biệt | Từ ngày lập văn bản, trừ khi hai người thoả thuận ngày khác | Ví dụ chia tiền gửi, đồ dùng có giá trị |
| Thoả thuận với tài sản mà luật yêu cầu hình thức nhất định | Từ thời điểm việc thoả thuận tuân thủ đúng hình thức đó | Ví dụ nhà đất: tính từ khi văn bản được công chứng theo quy định |
| Toà án chia theo yêu cầu | Từ ngày bản án, quyết định của toà có hiệu lực pháp luật | Không tính từ ngày nộp đơn |
| Quyền, nghĩa vụ về tài sản với người thứ ba phát sinh trước khi chia | Vẫn giữ hiệu lực | Trừ khi các bên có thoả thuận khác với người thứ ba |
Dòng cuối là chỗ quan trọng nhất với người ngoài cuộc. Ví dụ giả định: vợ chồng đã cùng ký vay ngân hàng, sau đó chia nhà cho người vợ. Khoản vay vẫn là nghĩa vụ của cả hai với ngân hàng như trước, việc chia giữa hai người không làm thay đổi hợp đồng vay đã ký.
Sau khi chia: tài sản, hoa lợi và phần còn lại
Phần đã chia là tài sản riêng. Phần tài sản mỗi người nhận được sau khi chia thuộc sở hữu riêng của người đó. Người đó tự quyết định việc dùng, bán, tặng, thế chấp, trong giới hạn các nguyên tắc chung như bảo vệ nơi ở duy nhất.
Hoa lợi, lợi tức sau khi chia cũng là riêng. Đây là điểm khác với quy tắc thông thường. Bình thường, tiền cho thuê nhà riêng phát sinh trong thời kỳ hôn nhân là tài sản chung. Sau khi đã chia tài sản chung, hoa lợi, lợi tức phát sinh từ phần tài sản riêng của mỗi bên là tài sản riêng, trừ khi vợ chồng thoả thuận khác.
Phần không chia vẫn là tài sản chung. Chia một phần thì phần còn lại tiếp tục là tài sản chung và tiếp tục chịu quy tắc định đoạt chung, ví dụ bán nhà đất chung vẫn cần cả hai đồng ý bằng văn bản.
Thu nhập mới từ lao động vẫn theo quy tắc chung. Việc chia không biến hai người thành hai "hộ tài chính" riêng hoàn toàn. Lương, thu nhập kinh doanh phát sinh sau đó vẫn được xác định theo chế độ luật định, trừ khi thoả thuận chia đã sắp xếp rõ khác theo cách luật cho phép. Văn bản hướng dẫn còn nói thêm: tài sản có được từ việc khai thác tài sản riêng sau khi chia mà không phân định được là thu nhập do lao động hay hoa lợi, lợi tức thì vẫn thuộc sở hữu chung.
Có thể chấm dứt hiệu lực của việc chia. Vợ chồng có quyền thoả thuận chấm dứt hiệu lực của việc chia tài sản chung, theo đúng hình thức đã dùng khi chia. Từ thời điểm đó, việc xác định tài sản chung, riêng quay về quy tắc của chế độ luật định; số phận phần đã chia trước đó theo thoả thuận của hai người và hướng dẫn hiện hành.
Khi nào việc chia tài sản chung bị vô hiệu
Luật vẽ lằn ranh để công cụ này không bị dùng sai mục đích. Việc chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân bị vô hiệu khi:
- Xâm phạm nghiêm trọng lợi ích của gia đình.
- Xâm phạm nghiêm trọng quyền, lợi ích hợp pháp của con chưa thành niên, hoặc con đã thành niên mất năng lực hành vi dân sự, không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình.
- Nhằm trốn tránh nghĩa vụ nuôi dưỡng, cấp dưỡng.
- Nhằm trốn tránh nghĩa vụ bồi thường thiệt hại.
- Nhằm trốn tránh nghĩa vụ thanh toán khi bị toà tuyên bố phá sản.
- Nhằm trốn tránh nghĩa vụ trả nợ cho cá nhân, tổ chức, nghĩa vụ nộp thuế hoặc nghĩa vụ tài chính khác với Nhà nước, và các nghĩa vụ tài sản khác theo luật.
Ví dụ giả định: người chồng đang nợ nhiều người, vợ chồng lập văn bản chia toàn bộ nhà đất cho người vợ để người chồng không còn tài sản. Chủ nợ có quyền yêu cầu toà tuyên việc chia vô hiệu, và thực tế đây là kiểu thoả thuận toà xem xét rất kỹ. Công cụ chia tài sản là để sắp xếp đời sống, không phải để tẩu tán tài sản.
Chia tài sản khác ly thân và ly hôn thế nào
Ba khái niệm này hay bị nói lẫn. Ly hôn chấm dứt toàn bộ quan hệ vợ chồng, cả nhân thân và tài sản, bằng bản án hoặc quyết định của toà. Ly thân không phải khái niệm được luật Việt Nam định nghĩa; vợ chồng sống riêng không làm thay đổi gì về mặt pháp lý, tài sản tạo ra lúc sống riêng vẫn là tài sản chung nếu không có sắp xếp khác.
Chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân nằm giữa hai cực đó: hôn nhân vẫn còn, nghĩa vụ chung thuỷ, chăm sóc, nuôi con vẫn nguyên, quyền thừa kế của nhau vẫn còn, chỉ quan hệ tài sản được sắp xếp lại. Nhiều cặp sống xa nhau dùng chính công cụ này để rõ ràng tài chính mà không phải ly hôn.
Một hệ quả ít người tính tới là thừa kế. Khi một người mất, phần tài sản đã chia cho người đó là di sản của họ, còn người kia vẫn là vợ hoặc chồng và vẫn ở hàng thừa kế thứ nhất. Chia tài sản vì thế không làm người còn lại mất quyền thừa kế, điều nhiều gia đình nhầm khi nghĩ rằng "đã chia rồi là xong".
Câu hỏi thường gặp
Chia tài sản chung trong thời kỳ hôn nhân có bắt buộc công chứng không?
Luật yêu cầu lập thành văn bản; việc công chứng thực hiện theo yêu cầu của vợ chồng hoặc khi pháp luật bắt buộc. Với nhà đất và một số tài sản phải đăng ký, trên thực tế văn bản cần được công chứng để làm thủ tục sang tên.
Đã chia tài sản rồi thì lương sau này có còn là tài sản chung không?
Việc chia chỉ tác động tới phần tài sản được chia và hoa lợi, lợi tức của phần đó. Thu nhập do lao động phát sinh sau đó vẫn được xác định theo quy tắc chế độ luật định, trừ khi thoả thuận có sắp xếp khác theo cách luật cho phép.
Chia tài sản xong có còn phải cùng trả nợ chung không?
Nghĩa vụ với người thứ ba phát sinh trước khi chia vẫn giữ hiệu lực. Ngân hàng hay chủ nợ đã cho cả hai vay vẫn có quyền yêu cầu cả hai trả, dù giữa vợ chồng đã thoả thuận ai nhận phần nào.
Chủ nợ làm gì khi thấy vợ chồng con nợ vội chia tài sản?
Chủ nợ có quyền yêu cầu toà án tuyên bố việc chia tài sản vô hiệu nếu việc chia nhằm trốn tránh nghĩa vụ trả nợ. Khi việc chia bị tuyên vô hiệu, tài sản được coi như chưa chia và có thể được dùng để thực hiện nghĩa vụ.
Một bên muốn chia mà bên kia không đồng ý thì sao?
Bên muốn chia có quyền yêu cầu toà án giải quyết. Toà xem xét các yếu tố như công sức đóng góp, hoàn cảnh của mỗi bên và lợi ích của gia đình, con cái để quyết định có chia và chia như thế nào.
Đã chia tài sản rồi muốn gộp lại có được không?
Được. Vợ chồng có quyền thoả thuận chấm dứt hiệu lực của việc chia tài sản chung, theo hình thức tương ứng. Từ khi thoả thuận đó có hiệu lực, việc xác định tài sản chung và riêng quay về quy tắc của chế độ luật định.