Theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, người bị buộc tội, gồm người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can, bị cáo, có quyền tự bào chữa hoặc nhờ người khác bào chữa. Người bào chữa có thể là luật sư, người đại diện của người bị buộc tội, bào chữa viên nhân dân hoặc trợ giúp viên pháp lý. Người bào chữa tham gia từ khi khởi tố bị can; nếu bị bắt, bị tạm giữ thì từ khi người đó bị giữ tại trụ sở cơ quan điều tra hoặc có quyết định tạm giữ.
Quyền bào chữa là một trong những bảo đảm quan trọng nhất của tố tụng hình sự, được ghi cả trong Hiến pháp. Nó không chỉ dành cho người "có tội cần xin giảm án". Người bào chữa còn giúp kiểm tra tính hợp pháp của từng bước điều tra, tìm chứng cứ gỡ tội mà cơ quan điều tra có thể bỏ sót, và bảo đảm người bị buộc tội hiểu đúng điều mình đang đối mặt. Bài này giải thích ai được làm người bào chữa, tham gia bằng cách nào, và khi nào Nhà nước bắt buộc phải bố trí.
Bốn nhóm người có thể làm người bào chữa
Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 mở rộng danh sách người bào chữa so với trước. Bảng dưới giải thích ngắn từng nhóm.
| Người bào chữa | Là ai | Ghi chú |
|---|---|---|
| Luật sư | Người có chứng chỉ hành nghề và thẻ luật sư theo Luật Luật sư | Nhóm phổ biến nhất, có kỹ năng tố tụng chuyên nghiệp |
| Người đại diện của người bị buộc tội | Cha mẹ, người giám hộ của người dưới 18 tuổi, người có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất | Thường gặp trong vụ án có người bị buộc tội là người chưa thành niên |
| Bào chữa viên nhân dân | Công dân đủ điều kiện, được Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc hoặc tổ chức thành viên cử | Bào chữa cho thành viên của tổ chức mình |
| Trợ giúp viên pháp lý | Người làm việc tại trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước | Bào chữa miễn phí cho người thuộc diện được trợ giúp pháp lý |
Luật cũng loại trừ một số người khỏi vai trò bào chữa để bảo đảm khách quan: người đã tiến hành tố tụng trong chính vụ án đó, người thân thích của người đã hoặc đang tiến hành tố tụng trong vụ án, và người tham gia vụ án với tư cách người làm chứng, người giám định, người định giá tài sản, người phiên dịch, người dịch thuật.
Tham gia từ lúc nào: sớm hơn nhiều người nghĩ
Một hiểu lầm phổ biến là chỉ cần mời luật sư khi vụ án sắp ra toà. Thực tế, theo bộ luật hiện hành, người bào chữa có thể tham gia ngay từ khi khởi tố bị can. Trường hợp người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, bị bắt quả tang, bị bắt theo truy nã, hoặc bị tạm giữ, người bào chữa tham gia từ khi người đó có mặt tại trụ sở cơ quan điều tra hoặc từ khi có quyết định tạm giữ.
Giai đoạn đầu của vụ án thường quyết định rất nhiều. Lời khai đầu tiên, biên bản khám xét, thu giữ đồ vật, kết quả nhận dạng đều được lập trong những ngày đầu. Người bào chữa có mặt lúc này có thể nhắc người bị buộc tội về quyền không buộc phải khai chống lại chính mình, đọc kỹ biên bản trước khi ký, đề nghị ghi những ý kiến khác biệt vào biên bản. Đến giai đoạn xét xử, việc sửa những sai sót ở giai đoạn đầu khó hơn nhiều.
Với một số vụ án thuộc nhóm đặc biệt theo luật định, như xâm phạm an ninh quốc gia, viện trưởng viện kiểm sát có thẩm quyền có thể quyết định để người bào chữa tham gia từ khi kết thúc điều tra vì lý do giữ bí mật. Đây là ngoại lệ hẹp, không áp dụng cho các vụ án thông thường. Khi đó, quyết định hoãn sự tham gia của người bào chữa phải được thể hiện bằng văn bản và người bị buộc tội vẫn giữ nguyên quyền tự bào chữa của mình trong suốt giai đoạn điều tra.
Đăng ký bào chữa: thủ tục thay cho giấy chứng nhận
Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 thay thủ tục cấp giấy chứng nhận người bào chữa trước đây bằng thủ tục đăng ký bào chữa, nhằm đơn giản hoá việc người bào chữa tham gia. Trình tự cơ bản như sau.
- Người bị buộc tội hoặc người thân lựa chọn và yêu cầu người bào chữa. Người thân có thể thay mặt người đang bị tạm giữ, tạm giam để mời luật sư; sau đó người bị buộc tội xác nhận việc nhờ bào chữa.
- Người bào chữa nộp hồ sơ đăng ký tại cơ quan đang thụ lý vụ án, tuỳ giai đoạn là cơ quan điều tra, viện kiểm sát hay toà án. Luật sư xuất trình thẻ luật sư kèm giấy yêu cầu luật sư của người bị buộc tội hoặc người đại diện, người thân; các nhóm khác xuất trình giấy tờ tương ứng.
- Cơ quan tiếp nhận kiểm tra giấy tờ và vào sổ đăng ký bào chữa, sau đó gửi văn bản thông báo người bào chữa trong thời hạn luật định. Từ chối đăng ký phải nêu rõ lý do bằng văn bản.
- Văn bản thông báo có giá trị trong suốt quá trình tố tụng, trừ khi người bào chữa bị thay đổi hoặc người bị buộc tội từ chối. Người bào chữa dùng văn bản này để thực hiện các quyền của mình ở mọi giai đoạn.
Khi nào bắt buộc phải có người bào chữa
Có những trường hợp luật không để người bị buộc tội tự đối mặt với quá trình tố tụng. Nếu chính họ hoặc người đại diện, người thân không mời người bào chữa, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng bắt buộc phải chỉ định người bào chữa. Các trường hợp đó gồm: bị can, bị cáo về tội mà Bộ luật Hình sự quy định mức cao nhất của khung hình phạt là 20 năm tù, tù chung thân hoặc tử hình; người bị buộc tội có nhược điểm về thể chất mà không thể tự bào chữa; người có nhược điểm về tâm thần; người dưới 18 tuổi.
Khi đó, cơ quan có thẩm quyền yêu cầu hoặc đề nghị đoàn luật sư phân công tổ chức hành nghề luật sư cử người, trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước cử trợ giúp viên pháp lý hoặc luật sư, hoặc Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc, tổ chức thành viên cử bào chữa viên nhân dân cho thành viên của tổ chức mình. Vi phạm quy định bào chữa bắt buộc là vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng, có thể dẫn đến việc huỷ bản án.
Ngoài bào chữa chỉ định, Luật Trợ giúp pháp lý 2017 xác định một số nhóm người được trợ giúp pháp lý miễn phí, như người thuộc hộ nghèo, trẻ em, người có công với cách mạng và một số nhóm khác theo luật. Nếu thuộc diện này, người bị buộc tội hoặc người thân có thể đề nghị trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước tại tỉnh, thành phố cử người bào chữa.
Người bào chữa được làm gì và không được làm gì
Gặp và trao đổi với người bị buộc tội. Người bào chữa được gặp người bị bắt, bị tạm giữ, bị can, bị cáo đang bị tạm giam theo thủ tục luật định, trao đổi riêng về vụ án.
Có mặt khi lấy lời khai, hỏi cung. Người bào chữa được báo trước về thời gian, địa điểm lấy lời khai, hỏi cung để có mặt; được hỏi người bị buộc tội nếu người có thẩm quyền đồng ý; được xem biên bản và có ý kiến. Việc hỏi cung bị can được ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh theo quy định.
Thu thập, đưa chứng cứ và đề nghị. Người bào chữa được thu thập, đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật; đề nghị giám định, định giá tài sản; đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng; đề nghị thay đổi, huỷ bỏ biện pháp ngăn chặn.
Đọc và sao chụp hồ sơ. Từ khi kết thúc điều tra, người bào chữa được đọc, ghi chép, sao chụp tài liệu trong hồ sơ vụ án, rồi tham gia xét hỏi, tranh luận tại phiên toà.
Không được làm sai lệch sự thật. Người bào chữa không được mua chuộc, cưỡng ép, xúi giục người khác khai báo gian dối, cung cấp tài liệu sai sự thật, không được tiết lộ bí mật điều tra mà mình biết khi bào chữa, và phải giữ bí mật thông tin của người mình bào chữa. Vai trò của người bào chữa là bảo vệ quyền lợi hợp pháp, không phải giúp che giấu.
Chọn người bào chữa: những câu nên hỏi
Mỗi vụ án một khác, nhưng khi trao đổi lần đầu với người bào chữa, bạn nên làm rõ một số điểm để hai bên hiểu nhau từ đầu.
- Người bào chữa đã từng tham gia những vụ án cùng loại tội chưa, và hiểu cách cơ quan tiến hành tố tụng tại địa phương làm việc thế nào.
- Phạm vi công việc gồm những giai đoạn nào: chỉ điều tra, hay đến hết sơ thẩm, phúc thẩm.
- Cách liên lạc và tần suất báo cáo tình hình cho gia đình, trong giới hạn bí mật mà luật cho phép.
- Các yếu tố cấu thành chi phí và cách thanh toán được ghi trong hợp đồng dịch vụ pháp lý bằng văn bản.
- Người bào chữa nhìn nhận rủi ro của vụ án thế nào; người làm nghề nghiêm túc sẽ không hứa kết quả chắc chắn.
- Nếu trong vụ có nhiều bị can, quyền lợi của họ có đối lập nhau không, vì một người bào chữa không được bào chữa cho những người có quyền lợi đối lập.
Nếu cần trao đổi sơ bộ để hiểu tình huống trước khi chọn người bào chữa, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, rồi quyết định bước tiếp theo khi đã nắm rõ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Một bị can có thể có nhiều người bào chữa không?
Có. Một người bị buộc tội có thể nhờ nhiều người bào chữa. Ngược lại, một người bào chữa có thể bào chữa cho nhiều người bị buộc tội trong cùng vụ án nếu quyền và lợi ích của những người đó không đối lập nhau.
Bị can có quyền từ chối người bào chữa chỉ định không?
Có. Trong các trường hợp bào chữa bắt buộc, người bị buộc tội hoặc người đại diện vẫn có quyền đề nghị thay đổi hoặc từ chối người bào chữa được chỉ định. Riêng với người dưới 18 tuổi, người có nhược điểm về tâm thần hoặc thể chất, luật có quy định chặt hơn để bảo đảm họ không bị thiệt do từ chối thiếu cân nhắc.
Người thân có được làm người bào chữa không?
Người đại diện của người bị buộc tội, như cha mẹ của người dưới 18 tuổi, có thể làm người bào chữa. Người thân khác muốn tham gia thường phải đáp ứng điều kiện của một trong các nhóm luật định, như là luật sư hoặc bào chữa viên nhân dân. Người thân vẫn có thể thay mặt người bị tạm giam để mời luật sư.
Luật sư có bắt buộc phải có mặt khi hỏi cung không?
Người bào chữa có quyền có mặt và được báo trước, nhưng sự vắng mặt của họ khi đã được báo hợp lệ không làm buổi hỏi cung trái luật, trừ trường hợp bào chữa bắt buộc hoặc luật có quy định khác. Vì vậy người bào chữa và gia đình cần giữ liên lạc thường xuyên để không lỡ các buổi làm việc quan trọng.
Không có tiền thuê luật sư thì làm thế nào?
Nếu thuộc diện bào chữa bắt buộc, cơ quan tiến hành tố tụng phải chỉ định người bào chữa. Nếu thuộc nhóm được trợ giúp pháp lý theo Luật Trợ giúp pháp lý, bạn có thể đề nghị trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước cử người bào chữa miễn phí. Hãy mang theo giấy tờ chứng minh thuộc diện được trợ giúp.
Người bị tạm giữ có được gặp luật sư ngay không?
Người bị tạm giữ có quyền nhờ người bào chữa và người bào chữa tham gia từ khi có quyết định tạm giữ. Sau khi đăng ký bào chữa và nhận văn bản thông báo, người bào chữa được gặp người bị tạm giữ theo thủ tục luật định tại nơi đang giữ.