Hiện nay Việt Nam có sáu bộ luật đang có hiệu lực: Bộ luật Dân sự 2015, Bộ luật Hình sự 2015, Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, Bộ luật Hàng hải 2015 và Bộ luật Lao động 2019. Mỗi bộ luật đều có một hoặc hai bản tiền nhiệm, bắt đầu từ Bộ luật Hình sự 1985. Những văn bản quen thuộc khác như Luật Hôn nhân và gia đình, Luật Đất đai, Luật Doanh nghiệp là luật, không phải bộ luật.
Biết bộ luật nào thay bộ luật nào, vào năm nào, giúp bạn đọc đúng một bản án cũ, một cuốn sách luật cũ hay một hợp đồng ký từ hai mươi năm trước. Bài này vẽ dòng thời gian của từng bộ luật, giải thích khác biệt giữa "bộ luật" và "luật", và trả lời một câu hỏi người tự học hay đặt ra: vì sao luật cứ phải thay mãi.
Bộ luật khác luật ở đâu
Theo pháp luật về ban hành văn bản quy phạm pháp luật, Quốc hội ban hành Hiến pháp, bộ luật, luật và nghị quyết. Về giá trị pháp lý, bộ luật và luật ngang nhau: cả hai đều do Quốc hội thông qua, đứng dưới Hiến pháp và trên các văn bản của Chính phủ, bộ, ngành. Không có quy tắc nào nói bộ luật "mạnh hơn" luật.
Khác biệt nằm ở phạm vi và cách soạn. Bộ luật thường điều chỉnh một lĩnh vực rộng, nền tảng, theo cách hệ thống hoá toàn diện: có phần chung nêu nguyên tắc, khái niệm, rồi các phần riêng đi vào từng chế định. Bộ luật Dân sự là luật chung cho mọi quan hệ tài sản và nhân thân giữa các chủ thể bình đẳng; Bộ luật Hình sự là văn bản duy nhất quy định tội phạm và hình phạt. Luật thường điều chỉnh một lĩnh vực hẹp hơn hoặc chuyên ngành, như doanh nghiệp, đất đai, nhà ở.
Vì vậy, khi một quan hệ vừa chịu Bộ luật Dân sự vừa chịu một luật chuyên ngành, ví dụ mua bán nhà ở chịu cả Bộ luật Dân sự và Luật Nhà ở, nguyên tắc thường được áp dụng là luật chuyên ngành có quy định riêng thì theo quy định riêng, còn những gì luật chuyên ngành không nói thì quay về Bộ luật Dân sự.
Dòng thời gian sáu bộ luật
Bảng dưới liệt kê các thế hệ của từng bộ luật theo năm thông qua. Năm có hiệu lực của các bản hiện hành được ghi ở cột cuối; các bản cũ đã hết hiệu lực khi bản mới chạy.
| Bộ luật | Các bản trước | Bản hiện hành | Có hiệu lực từ |
|---|---|---|---|
| Hình sự | 1985 (có hiệu lực 1986), 1999 (có hiệu lực 7/2000) | 2015, sửa đổi 2017 và 2025 | 1/1/2018 |
| Tố tụng hình sự | 1988, 2003 (có hiệu lực 7/2004) | 2015, đã sửa đổi một số điều | 1/1/2018 |
| Lao động | 1994 (có hiệu lực 1995), 2012 (có hiệu lực 5/2013) | 2019 | 1/1/2021 |
| Dân sự | 1995 (có hiệu lực 7/1996), 2005 (có hiệu lực 2006) | 2015 | 1/1/2017 |
| Tố tụng dân sự | 2004 (có hiệu lực 2005), sửa đổi 2011 | 2015, đã sửa đổi một số điều | 1/7/2016 |
| Hàng hải | 1990, 2005 | 2015 | 1/7/2017 |
Nhìn cột đầu, có thể thấy thứ tự ra đời phản ánh nhu cầu của từng giai đoạn. Bộ luật Hình sự đi trước vì giữ trật tự là việc cấp bách nhất; Bộ luật Lao động và Bộ luật Dân sự ra đời giữa thập niên 1990, khi kinh tế thị trường đã hình thành và quan hệ thuê mướn, mua bán, vay mượn cần khuôn khổ.
Bộ luật Hàng hải ít được người dân nhắc tới vì chỉ điều chỉnh hoạt động trên biển như tàu biển, thuyền viên, vận chuyển hàng hoá bằng đường biển, cảng biển, nhưng nó vẫn là một trong sáu bộ luật hiện hành.
Năm 2015: năm của các bộ luật
Bốn bộ luật nền và một bộ luật chuyên ngành. Trong kỳ họp cuối năm 2015, Quốc hội thông qua cùng lúc Bộ luật Dân sự, Bộ luật Tố tụng dân sự, Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng hình sự và Bộ luật Hàng hải. Một kỳ họp thông qua năm bộ luật là dấu mốc hiếm thấy, cho thấy quy mô của đợt cải cách pháp luật sau Hiến pháp 2013.
Lý do: cụ thể hoá Hiến pháp 2013. Hiến pháp 2013 đặt ra nhiều nguyên tắc mới về quyền con người, quyền công dân, hoạt động tư pháp như tranh tụng, suy đoán vô tội. Các bộ luật nền phải được viết lại để những nguyên tắc đó đi vào đời sống. Luật Tổ chức Toà án nhân dân và Luật Tổ chức Viện kiểm sát nhân dân cũng được thay mới năm 2014 trong cùng chương trình.
Ăn khớp với nhau. Vì soạn song song, các bộ luật có nhiều điểm nối: Bộ luật Dân sự quy định toà không được từ chối giải quyết vì thiếu điều luật, Bộ luật Tố tụng dân sự đặt thủ tục cho việc đó; Bộ luật Hình sự đưa pháp nhân thương mại thành chủ thể của tội phạm, Bộ luật Tố tụng hình sự đặt thủ tục truy cứu pháp nhân.
Nhưng không chạy cùng ngày. Năm bộ luật có ngày hiệu lực khác nhau: Tố tụng dân sự giữa năm 2016, Dân sự đầu năm 2017, Hàng hải giữa năm 2017, còn Hình sự và Tố tụng hình sự bị lùi tới đầu năm 2018 vì phải sửa sai sót. Câu chuyện lùi hiệu lực có bài riêng trong danh mục này.
Vì sao luật phải sửa: năm lý do lặp lại
Nhìn lại các lần thay bộ luật từ 1985 đến nay, có thể nhận ra những lý do lặp đi lặp lại. Hiểu chúng giúp bạn đoán được lĩnh vực nào sắp có thay đổi:
- Hiến pháp mới: mỗi lần Hiến pháp thay đổi, các bộ luật nền phải được rà lại cho phù hợp. Đợt viết lại năm 2015 là ví dụ rõ nhất.
- Kinh tế thay đổi: chuyển sang kinh tế thị trường, hội nhập, gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới, ký các hiệp định thương mại thế hệ mới đều kéo theo sửa luật dân sự, lao động. Quyền thành lập tổ chức đại diện người lao động trong Bộ luật Lao động 2019 gắn với cam kết quốc tế.
- Đời sống có hiện tượng mới: giao dịch điện tử, dữ liệu điện tử làm chứng cứ, mang thai hộ, tội phạm công nghệ cao là những thứ bản cũ không thể lường trước.
- Thực tiễn xét xử lộ ra kẽ hở: các vụ việc bị xử khác nhau giữa các nơi, các vụ án oan, các tranh chấp kéo dài vì một quy định cứng đều là chất liệu cho lần sửa sau. Việc lượng hoá tình tiết định khung trong Bộ luật Hình sự 2015 xuất phát từ đó.
- Tổ chức bộ máy thay đổi: khi cơ quan nhà nước được tổ chức lại, như việc từ năm 2025 không còn cấp huyện và toà án nhân dân khu vực được lập thay cho toà cấp huyện trước đây, các luật tố tụng phải sửa phần thẩm quyền theo cấp.
Lý do cuối cùng cho thấy không phải lần sửa nào cũng thay đổi nội dung quyền và nghĩa vụ. Có lần sửa chỉ đổi tên cơ quan, cấp giải quyết, còn bản chất chế định giữ nguyên.
Thay toàn bộ hay sửa từng phần, và văn bản hợp nhất
Có hai cách một bộ luật thay đổi. Cách thứ nhất là ban hành bộ luật mới thay thế toàn bộ, như Bộ luật Dân sự 2015 thay bản 2005. Khi đó tên gọi đổi theo năm thông qua, và bộ luật cũ hết hiệu lực cùng lúc bộ luật mới có hiệu lực. Cách thứ hai là ban hành một luật sửa đổi, bổ sung một số điều, như luật sửa đổi Bộ luật Hình sự năm 2017 hay năm 2025. Khi đó tên bộ luật giữ nguyên, nhưng nội dung đang áp dụng là bản gốc cộng các phần sửa.
Cách thứ hai sinh ra một khó khăn thực tế: muốn biết nội dung hiện hành, người đọc phải ghép bản gốc với nhiều luật sửa đổi. Văn bản hợp nhất ra đời để giải quyết việc đó. Cơ quan có thẩm quyền gộp bản gốc và các lần sửa thành một văn bản để tra cứu, có chú thích điều nào sửa bởi văn bản nào. Khi tra cứu, bạn nên tìm văn bản hợp nhất mới nhất trên cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật chính thức, và khi có nghi vấn thì đối chiếu với văn bản gốc.
Ví dụ giả định: một sinh viên tải về "Bộ luật Hình sự 2015" từ một trang chia sẻ tài liệu và đọc điều về tuổi chịu trách nhiệm hình sự. Nếu đó là bản gốc năm 2015 chưa sửa, nội dung sẽ khác bản đã được sửa năm 2017. Cùng một tên gọi, nhưng hai nội dung.
Đọc tài liệu cũ: ba câu hỏi nên đặt trước
Tài liệu viết theo bộ luật nào? Một bản án năm 2012 về tranh chấp vay tiền viện dẫn Bộ luật Dân sự 2005 là đúng với thời điểm đó. Nhìn năm ban hành tài liệu và đối chiếu với bảng dòng thời gian ở trên là bước đầu tiên.
Việc của bạn rơi vào bộ luật nào? Với luật nội dung, thường xét thời điểm sự việc xảy ra, giao dịch được ký hoặc thực hiện. Luật hình sự có nguyên tắc riêng: điều luật mới có lợi cho người phạm tội thì được áp dụng cả cho hành vi trước đó. Luật tố tụng thì xét thời điểm tiến hành từng bước thủ tục. Cách áp dụng luật mới cho việc cũ một cách chi tiết thuộc trang chuyên về hiệu lực văn bản.
Từ đó đến nay có lần sửa nào không? Ngay cả khi tài liệu viết đúng theo bộ luật hiện hành, một luật sửa đổi ban hành sau có thể đã thay đúng điều bạn đang đọc. Những cập nhật luật mới theo từng tháng được theo dõi ở trang chuyên về luật mới; danh mục này chỉ dừng ở những lần thay đổi lớn.
Câu hỏi thường gặp
Luật Hôn nhân và gia đình có phải là bộ luật không?
Không. Về tên gọi và hình thức, đó là một luật, không phải bộ luật. Tuy vậy, vì điều chỉnh toàn bộ quan hệ hôn nhân và gia đình một cách hệ thống, nhiều tài liệu phổ thông và trang này coi nó như bộ luật của gia đình. Giá trị pháp lý của luật và bộ luật là ngang nhau.
Bộ luật có giá trị cao hơn luật không?
Không. Bộ luật và luật đều do Quốc hội ban hành và có giá trị pháp lý ngang nhau, cùng đứng dưới Hiến pháp. Khi một vấn đề được cả Bộ luật Dân sự và một luật chuyên ngành quy định, thường áp dụng quy định riêng của luật chuyên ngành, phần còn lại theo Bộ luật Dân sự.
Trước năm 1985 Việt Nam có bộ luật không?
Trong lịch sử có những bộ luật nổi tiếng như Quốc triều hình luật thời Lê, thường gọi là Bộ luật Hồng Đức, và Hoàng Việt luật lệ thời Nguyễn, thường gọi là Bộ luật Gia Long. Trong hệ thống pháp luật hiện nay, Bộ luật Hình sự 1985 là bộ luật đầu tiên; trước đó các lĩnh vực được điều chỉnh bằng luật, pháp lệnh và văn bản dưới luật.
Văn bản hợp nhất có thay thế luật gốc không?
Không. Văn bản hợp nhất gộp bản gốc với các lần sửa đổi để thuận tiện tra cứu và áp dụng, nhưng căn cứ pháp lý vẫn là văn bản gốc và các văn bản sửa đổi. Khi có khác biệt giữa văn bản hợp nhất và văn bản gốc, người áp dụng cần đối chiếu văn bản gốc.
Làm sao biết một bộ luật vừa được sửa?
Cách chắc chắn là tra cứu trên cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật chính thức, xem mục văn bản sửa đổi, bổ sung và văn bản hợp nhất của bộ luật đó. Tin tức báo chí có thể giúp biết sớm, nhưng nên kiểm tra ngày có hiệu lực và nội dung chính thức trước khi áp dụng.
Sắp tới bộ luật nào có thể được thay mới?
Không ai biết chắc trước khi Quốc hội đưa vào chương trình xây dựng luật. Những tín hiệu thường gặp là bộ luật đã vận hành khá lâu, có nhiều luật chuyên ngành mới chồng lên, hoặc có thay đổi lớn về tổ chức bộ máy, kinh tế, công nghệ. Chương trình xây dựng luật hằng năm của Quốc hội là nơi nên theo dõi.