Bộ luật Lao động 2019 được Quốc hội thông qua ngày 20/11/2019, có hiệu lực từ 1/1/2021, thay Bộ luật Lao động 2012. Những thay đổi lớn nhất: chỉ còn hai loại hợp đồng lao động (bỏ hợp đồng mùa vụ), người lao động được đơn phương chấm dứt hợp đồng mà không cần lý do nếu báo trước đúng hạn, giới hạn làm thêm tăng lên 40 giờ/tháng, thêm một ngày nghỉ dịp Quốc khánh, tuổi nghỉ hưu tăng theo lộ trình và người lao động được thành lập tổ chức đại diện ngoài công đoàn tại doanh nghiệp.
Người đi làm hôm nay vẫn hay nghe những "luật" truyền miệng có từ thời bộ luật cũ: hợp đồng thời vụ ba tháng, muốn nghỉ phải có lý do, làm thêm tối đa 30 giờ một tháng. Bài này đặt hai bản cạnh nhau theo từng nhóm vấn đề, nói rõ cái gì đổi và vì sao, để bạn khỏi tranh luận bằng luật đã hết hiệu lực.
Bối cảnh ra đời của bộ luật mới
Bộ luật Lao động 2012 có hiệu lực từ 1/5/2013 và vận hành trong khoảng tám năm. Trong thời gian đó, thị trường lao động thay đổi nhanh: lao động trong khu vực công nghiệp, dịch vụ tăng mạnh, các hình thức làm việc linh hoạt xuất hiện nhiều, và Việt Nam tham gia các hiệp định thương mại thế hệ mới có cam kết về tiêu chuẩn lao động, trong đó có quyền tự do liên kết của người lao động.
Bộ luật 2019 được soạn để đáp ứng ba yêu cầu chính: mở rộng phạm vi bảo vệ tới cả những người làm việc không có quan hệ lao động chính thức, tạo sự linh hoạt hơn cho cả hai bên trong việc giao kết và chấm dứt hợp đồng, và đưa các cam kết quốc tế về đối thoại, thương lượng, tổ chức đại diện vào luật. Bộ luật mới vẫn giữ 17 chương nhưng số điều giảm, cách sắp xếp gọn hơn.
Lưu ý về cách đọc: bài này so sánh ở mức nguyên tắc. Cấu trúc các chương của bộ luật mới, quy định chi tiết về loại hợp đồng, tiền lương hay tuổi nghỉ hưu đều có bài riêng trong danh mục Bộ luật Lao động 2019 của trang.
Bảng so sánh nhanh những điểm đổi lớn
Bảng dưới gom những thay đổi chắc chắn, được nhắc nhiều nhất. Chi tiết và ngoại lệ của từng dòng cần đọc trong điều luật và văn bản hướng dẫn hiện hành.
| Nội dung | Bộ luật Lao động 2012 | Bộ luật Lao động 2019 |
|---|---|---|
| Loại hợp đồng | Ba loại: không xác định thời hạn, xác định thời hạn, mùa vụ hoặc theo công việc dưới 12 tháng | Hai loại: không xác định thời hạn và xác định thời hạn không quá 36 tháng |
| Hợp đồng bằng lời nói | Công việc tạm thời dưới 3 tháng | Hợp đồng dưới 1 tháng, trừ một số trường hợp phải bằng văn bản |
| Hợp đồng điện tử | Chưa ghi nhận rõ | Hợp đồng giao kết bằng phương tiện điện tử có giá trị như văn bản |
| Thử việc tối đa | 60 ngày | 180 ngày với người quản lý doanh nghiệp; không thử việc với hợp đồng dưới 1 tháng |
| Người lao động nghỉ việc | Hợp đồng xác định thời hạn phải có lý do luật định | Không cần lý do, chỉ cần báo trước đúng thời hạn |
| Làm thêm giờ | Không quá 30 giờ/tháng | Không quá 40 giờ/tháng; năm không quá 200 giờ, một số ngành nghề đến 300 giờ |
| Nghỉ lễ, Tết | 10 ngày | 11 ngày, thêm một ngày liền kề dịp Quốc khánh |
| Tuổi nghỉ hưu | Nam 60, nữ 55 | Tăng dần theo lộ trình đến nam 62 (năm 2028), nữ 60 (năm 2035) |
| Tổ chức đại diện | Công đoàn | Công đoàn và tổ chức của người lao động tại doanh nghiệp |
Mỗi dòng trong bảng đều kéo theo những quy định chi tiết khác. Ví dụ, việc bỏ hợp đồng mùa vụ đi kèm quy định giới hạn số lần ký hợp đồng xác định thời hạn, và việc người lao động được nghỉ không cần lý do đi kèm thời hạn báo trước khác nhau theo loại hợp đồng.
Hợp đồng lao động: nhìn vào bản chất thay vì tên gọi
Tên gọi không còn quyết định. Bộ luật 2019 nói rõ: nếu hai bên thoả thuận bằng tên gọi khác nhưng có nội dung thể hiện việc làm có trả công, tiền lương và sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên, thì đó là hợp đồng lao động. Điều này chặn cách làm quen thuộc là gọi quan hệ lao động bằng tên "hợp đồng cộng tác", "hợp đồng dịch vụ" để né nghĩa vụ bảo hiểm và các quyền của người lao động.
Bỏ hợp đồng mùa vụ. Dưới bộ luật cũ, hợp đồng mùa vụ hoặc theo một công việc nhất định dưới 12 tháng bị lạm dụng để ký nối tiếp nhiều lần cho cả công việc thường xuyên. Bộ luật mới chỉ giữ hai loại; công việc ngắn hạn được ký bằng hợp đồng xác định thời hạn với thời hạn tương ứng.
Giới hạn ký nối tiếp. Hợp đồng xác định thời hạn chỉ được ký thêm một lần; sau đó nếu người lao động tiếp tục làm việc thì phải ký hợp đồng không xác định thời hạn, trừ một số nhóm như người lao động cao tuổi, người lao động nước ngoài và một vài trường hợp đặc thù.
Thử việc gắn với hợp đồng. Nội dung thử việc có thể ghi ngay trong hợp đồng lao động hoặc lập riêng hợp đồng thử việc. Thời gian thử việc dài nhất 180 ngày dành cho người quản lý doanh nghiệp; các vị trí khác ngắn hơn theo trình độ.
Quyền nghỉ việc và căn cứ chấm dứt: cân lại hai bên
Thay đổi gây chú ý nhất là quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng của người lao động. Dưới bộ luật 2012, người làm theo hợp đồng xác định thời hạn muốn nghỉ trước hạn phải có một trong các lý do luật liệt kê, như không được bố trí đúng công việc, không được trả lương đầy đủ, bị ngược đãi, bản thân hoặc gia đình có hoàn cảnh khó khăn. Không có lý do thì bị coi là chấm dứt trái luật. Bộ luật 2019 cho phép người lao động nghỉ không cần lý do, chỉ cần báo trước: ít nhất 45 ngày với hợp đồng không xác định thời hạn, 30 ngày với hợp đồng từ 12 đến 36 tháng, 3 ngày làm việc với hợp đồng dưới 12 tháng. Một số ngành nghề đặc thù có thời hạn riêng.
Bộ luật mới cũng liệt kê những trường hợp người lao động được nghỉ ngay không cần báo trước, như không được trả đủ lương hoặc trả không đúng hạn, bị ngược đãi, bị quấy rối tình dục, bị cưỡng bức lao động, lao động nữ mang thai phải nghỉ theo chỉ định của cơ sở y tế, đủ tuổi nghỉ hưu, hoặc người sử dụng lao động cung cấp thông tin không trung thực khi giao kết.
Ở chiều ngược lại, người sử dụng lao động có thêm căn cứ: người lao động tự ý bỏ việc không có lý do chính đáng từ 5 ngày làm việc liên tục trở lên, người lao động đủ tuổi nghỉ hưu, hoặc người lao động cung cấp thông tin không trung thực khi giao kết làm ảnh hưởng đến việc tuyển dụng. Chi tiết thủ tục chấm dứt và hệ quả của chấm dứt trái luật thuộc trang chuyên về chấm dứt hợp đồng lao động.
Thời giờ làm việc, tiền lương và môi trường làm việc
Ngoài hợp đồng, bộ luật 2019 chỉnh nhiều điểm trong đời sống hằng ngày ở nơi làm việc:
- Làm thêm giờ: giới hạn theo tháng tăng từ 30 lên 40 giờ; giới hạn năm 200 giờ, một số ngành nghề, công việc được làm đến 300 giờ. Làm thêm vẫn phải có sự đồng ý của người lao động, trừ các trường hợp đặc biệt luật cho phép.
- Ngày nghỉ lễ: thêm một ngày nghỉ dịp Quốc khánh, liền trước hoặc liền sau ngày 2/9, nâng tổng số ngày nghỉ lễ, Tết có hưởng lương lên 11 ngày.
- Trả lương qua ngân hàng: nếu trả lương qua tài khoản, người sử dụng lao động chịu các loại phí liên quan đến việc mở tài khoản và chuyển tiền lương. Mỗi lần trả lương phải thông báo bảng kê cho người lao động.
- Quấy rối tình dục: lần đầu được định nghĩa trong bộ luật; người sử dụng lao động phải có quy định về phòng, chống quấy rối tình dục trong nội quy, và hành vi này có thể là căn cứ xử lý kỷ luật sa thải nếu nội quy quy định.
- Bình đẳng giới: bộ luật mới chuyển cách tiếp cận từ "bảo vệ lao động nữ" sang bảo đảm bình đẳng giới, đồng thời vẫn giữ các chế độ riêng về thai sản, nuôi con nhỏ.
Những thay đổi này áp dụng trực tiếp từ 1/1/2021. Nội quy, thoả ước và quy chế lương ban hành theo bộ luật cũ mà trái với quy định mới phải được sửa lại cho phù hợp.
Tiếng nói tập thể và tuổi nghỉ hưu: hai thay đổi dài hạn
Bộ luật 2019 cho phép người lao động tại doanh nghiệp thành lập tổ chức của người lao động, bên cạnh công đoàn cơ sở. Tổ chức này phải đăng ký với cơ quan nhà nước có thẩm quyền và có quyền ngang công đoàn trong việc đại diện, đối thoại, thương lượng tập thể với người sử dụng lao động. Đây là thay đổi gắn với cam kết quốc tế về tự do liên kết, và là lý do bộ luật mới dành hẳn một chương cho tổ chức đại diện người lao động.
Thay đổi thứ hai là tuổi nghỉ hưu. Bộ luật 2012 giữ mốc nam 60, nữ 55 tuổi trong điều kiện lao động bình thường. Bộ luật 2019 tăng dần theo lộ trình bắt đầu từ năm 2021: nam tăng mỗi năm 3 tháng đến 62 tuổi vào năm 2028, nữ tăng mỗi năm 4 tháng đến 60 tuổi vào năm 2035. Người làm công việc nặng nhọc, độc hại hoặc ở vùng đặc biệt khó khăn có thể nghỉ sớm hơn; người có trình độ chuyên môn cao có thể nghỉ muộn hơn.
Cả hai thay đổi đều có tác động kéo dài nhiều năm, nên chúng là những điểm người làm nhân sự và người lao động gần tuổi nghỉ hưu cần theo dõi kỹ, kết hợp với pháp luật về bảo hiểm xã hội.
Hợp đồng ký trước năm 2021 thì sao
Nguyên tắc chung khi bộ luật lao động thay đổi là hợp đồng lao động đã giao kết trước ngày bộ luật mới có hiệu lực vẫn tiếp tục được thực hiện, trừ khi hai bên thoả thuận sửa đổi, bổ sung cho phù hợp. Những nội dung quyền lợi của người lao động trong hợp đồng cũ mà thấp hơn mức luật mới bảo đảm thì phải áp dụng theo luật mới.
Ví dụ giả định: chị Hằng ở Bắc Ninh ký hợp đồng mùa vụ 9 tháng vào tháng 10/2020. Hợp đồng vẫn có giá trị đến khi hết hạn vào năm 2021. Nhưng khi gia hạn hoặc ký tiếp, doanh nghiệp phải dùng một trong hai loại hợp đồng của bộ luật mới. Trong thời gian còn lại của hợp đồng cũ, chị vẫn được hưởng những quyền mới như ngày nghỉ Quốc khánh tăng thêm hay quyền nghỉ việc chỉ cần báo trước.
Câu hỏi hợp đồng cũ có phải ký lại không, áp dụng thế nào với từng loại điều khoản, thuộc phạm vi trang chuyên về hiệu lực văn bản và luật mới áp cho việc cũ.
Câu hỏi thường gặp
Hợp đồng thời vụ ba tháng còn được ký không?
Bộ luật Lao động 2019 không còn loại hợp đồng mùa vụ. Công việc ngắn hạn, kể cả ba tháng, được ký bằng hợp đồng lao động xác định thời hạn với thời hạn tương ứng. Hợp đồng dưới một tháng có thể giao kết bằng lời nói, trừ một số trường hợp luật bắt buộc phải lập văn bản.
Người lao động nghỉ việc không báo trước thì sao?
Nếu không thuộc trường hợp được nghỉ ngay, người lao động nghỉ không báo trước đủ thời hạn bị coi là đơn phương chấm dứt trái pháp luật, có thể không được trợ cấp thôi việc và phải bồi thường một khoản theo luật, cùng với khoản tiền tương ứng những ngày không báo trước. Chi tiết nên đối chiếu trang chuyên về chấm dứt hợp đồng.
Làm thêm 40 giờ một tháng có phải là bắt buộc?
Không. Đó là giới hạn tối đa, không phải nghĩa vụ. Người sử dụng lao động chỉ được huy động làm thêm khi có sự đồng ý của người lao động, trừ những trường hợp đặc biệt như thiên tai, hoả hoạn, thực hiện lệnh động viên. Tiền lương làm thêm được tính cao hơn ngày thường theo quy định.
Tổ chức của người lao động tại doanh nghiệp có phải là công đoàn không?
Không. Đây là một loại tổ chức đại diện khác, do người lao động tại doanh nghiệp tự nguyện thành lập và phải đăng ký với cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Sau khi đăng ký, tổ chức này có quyền đại diện, đối thoại, thương lượng tập thể tương tự công đoàn cơ sở.
Muốn biết mình đã đủ tuổi nghỉ hưu chưa thì tra ở đâu?
Tuổi nghỉ hưu tăng theo năm sinh và giới tính theo lộ trình của Bộ luật Lao động 2019 và nghị định hướng dẫn. Bạn nên tra bảng lộ trình trong văn bản hướng dẫn hiện hành hoặc hỏi cơ quan bảo hiểm xã hội nơi đóng, vì còn phụ thuộc điều kiện làm việc và thời gian đóng bảo hiểm.
Nội quy công ty soạn từ năm 2018 còn dùng được không?
Nội quy vẫn có giá trị ở những phần không trái luật mới, nhưng các phần trái Bộ luật Lao động 2019 phải sửa. Ví dụ, nội quy phải có quy định về phòng, chống quấy rối tình dục, và các hình thức kỷ luật phải phù hợp danh mục của bộ luật mới.