Khởi tố vụ án là quyết định xác định đã có sự việc mang dấu hiệu tội phạm và cần điều tra; khởi tố bị can là quyết định xác định một người, hoặc một pháp nhân thương mại, cụ thể đã thực hiện hành vi bị Bộ luật Hình sự coi là tội phạm. Vụ án có thể được khởi tố khi chưa biết ai là người làm, nhưng không thể khởi tố bị can khi chưa có vụ án.
Trên báo, hai cụm từ này thường xuất hiện cạnh nhau, nên nhiều người nghĩ chúng là một. Thật ra đó là hai nấc khác nhau, trả lời hai câu hỏi khác nhau, và chỉ nấc thứ hai mới đặt một con người vào vị trí "bị can" với đầy đủ quyền và nghĩa vụ đi kèm. Hiểu đúng khác biệt này giúp bạn đọc đúng một thông báo của cơ quan điều tra và biết người thân mình đang ở vị trí nào.
So sánh nhanh hai quyết định khởi tố
Bảng dưới đặt hai quyết định cạnh nhau theo những tiêu chí người đọc hay hỏi nhất.
| Tiêu chí | Khởi tố vụ án | Khởi tố bị can |
|---|---|---|
| Câu hỏi trả lời | Có sự việc phạm tội xảy ra không | Ai đã thực hiện hành vi phạm tội |
| Căn cứ | Xác định có dấu hiệu tội phạm | Có đủ căn cứ xác định một người hoặc pháp nhân đã thực hiện hành vi mà Bộ luật Hình sự quy định là tội phạm |
| Đối tượng | Một sự việc, một hành vi | Một cá nhân hoặc pháp nhân thương mại cụ thể |
| Ai thường ra quyết định | Cơ quan điều tra; trong một số trường hợp viện kiểm sát, hội đồng xét xử hoặc cơ quan được giao một số hoạt động điều tra | Cơ quan điều tra; viện kiểm sát trong trường hợp luật định |
| Cần viện kiểm sát phê chuẩn | Không, nhưng phải gửi viện kiểm sát để kiểm sát | Có, khi do cơ quan điều tra ra quyết định |
| Hệ quả với người liên quan | Chưa ai mang tư cách bị can | Người bị khởi tố trở thành bị can, có quyền và nghĩa vụ riêng |
Một vụ án có thể có nhiều bị can, được khởi tố vào những thời điểm khác nhau khi chứng cứ dần rõ. Ngược lại, một người có thể bị khởi tố về nhiều tội trong cùng một vụ án.
Sáu căn cứ để khởi tố vụ án
Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 liệt kê các nguồn dẫn tới quyết định khởi tố vụ án. Đây là danh sách mà cơ quan có thẩm quyền phải dựa vào; không có nguồn nào thì không có cơ sở khởi tố.
- Tố giác của cá nhân.
- Tin báo của cơ quan, tổ chức, cá nhân.
- Tin báo trên phương tiện thông tin đại chúng.
- Kiến nghị khởi tố của cơ quan nhà nước.
- Cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng trực tiếp phát hiện dấu hiệu tội phạm.
- Người phạm tội tự thú.
Nguồn tin chỉ là điểm khởi đầu. Điều kiện để ra quyết định khởi tố là sau khi kiểm tra, xác minh, cơ quan có thẩm quyền thấy có dấu hiệu tội phạm. Ngược lại, nếu thuộc các trường hợp không được khởi tố như không có sự việc phạm tội, hành vi không cấu thành tội phạm, hết thời hiệu truy cứu, người thực hiện chưa đến tuổi chịu trách nhiệm hình sự, thì phải ra quyết định không khởi tố và thông báo cho người đã báo tin.
Với một nhóm tội nhất định, ngoài dấu hiệu tội phạm còn cần thêm yêu cầu khởi tố của bị hại. Nhóm này được giải thích ở bài riêng về khởi tố theo yêu cầu của bị hại trong cùng danh mục.
Ai có quyền khởi tố vụ án
Trong phần lớn trường hợp, cơ quan điều tra là nơi ra quyết định khởi tố vụ án. Bên cạnh đó, luật trao cho một số cơ quan khác được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, như bộ đội biên phòng, hải quan, kiểm lâm, cảnh sát biển, quyền khởi tố vụ án trong lĩnh vực họ quản lý khi phát hiện dấu hiệu tội phạm, rồi chuyển hồ sơ cho cơ quan điều tra có thẩm quyền theo quy định.
Viện kiểm sát có quyền khởi tố vụ án trong một số tình huống: khi huỷ quyết định không khởi tố của cơ quan điều tra, khi trực tiếp giải quyết nguồn tin, hoặc khi hội đồng xét xử yêu cầu. Hội đồng xét xử cũng có thể ra quyết định khởi tố hoặc yêu cầu viện kiểm sát khởi tố khi qua phiên toà phát hiện có tội phạm hoặc người phạm tội mới cần điều tra.
Cách phân quyền nhiều lớp như vậy để không có vùng trống: dù tội phạm được phát hiện ở biên giới, trong kho hải quan hay ngay tại phiên toà, vẫn có chủ thể hợp pháp để mở vụ án. Đồng thời mọi quyết định khởi tố đều phải gửi viện kiểm sát để kiểm sát tính có căn cứ và hợp pháp.
Khởi tố bị can: khi nào một người trở thành bị can
Bị can là người hoặc pháp nhân bị khởi tố về hình sự. Quyết định khởi tố bị can chỉ được ra khi đã có đủ căn cứ xác định người đó thực hiện hành vi phạm tội, chứ không phải chỉ vì có nghi ngờ. Quyết định phải ghi rõ thời gian, địa điểm ra quyết định, họ tên, lý lịch của bị can, bị khởi tố về tội gì, theo điều khoản nào của Bộ luật Hình sự, thời gian và địa điểm phạm tội.
Điểm then chốt về kiểm soát quyền lực: khi cơ quan điều tra ra quyết định khởi tố bị can, quyết định phải được gửi ngay cho viện kiểm sát để xét phê chuẩn. Viện kiểm sát có thể phê chuẩn, huỷ bỏ, hoặc yêu cầu bổ sung chứng cứ. Chỉ khi được phê chuẩn, quyết định mới được giao cho bị can và việc điều tra đối với người đó mới tiến hành theo tư cách bị can.
Sau khi nhận quyết định đã phê chuẩn, cơ quan điều tra phải giao quyết định cho bị can, giải thích quyền và nghĩa vụ, đồng thời thông báo cho chính quyền nơi bị can cư trú hoặc cơ quan, tổ chức nơi bị can làm việc, học tập. Từ thời điểm này, bị can có quyền nhờ người bào chữa, quyền trình bày lời khai và quyền không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình. Chi tiết quyền của bị can và người bị tạm giữ được phân tích kỹ ở trang chuyên đề cauthanh.
Quyết định khởi tố có thể thay đổi, bổ sung hoặc bị huỷ
Thay đổi tội danh. Khi điều tra cho thấy hành vi đúng hơn là một tội khác, ví dụ giả định ban đầu khởi tố về tội trộm cắp nhưng chứng cứ cho thấy là lừa đảo chiếm đoạt tài sản, cơ quan có thẩm quyền ra quyết định thay đổi quyết định khởi tố.
Bổ sung tội danh hoặc người phạm tội. Nếu phát hiện thêm hành vi phạm tội khác hoặc thêm người tham gia, sẽ có quyết định bổ sung hoặc quyết định khởi tố bị can mới. Quyết định thay đổi, bổ sung đối với bị can cũng phải qua viện kiểm sát phê chuẩn.
Huỷ quyết định khởi tố. Viện kiểm sát huỷ quyết định khởi tố vụ án hoặc khởi tố bị can khi thấy không có căn cứ hoặc trái pháp luật. Việc huỷ khép lại tư cách bị can của người đó trong vụ án.
Đình chỉ về sau. Ngay cả quyết định khởi tố đúng tại thời điểm ra vẫn có thể đi tới đình chỉ ở giai đoạn sau, nếu phát sinh căn cứ như hết thời hiệu, có quyết định đại xá, hay bị hại rút yêu cầu với nhóm tội luật định.
Vụ án đã khởi tố nhưng chưa có bị can: những tình huống thường gặp
Chưa xác định được người thực hiện. Đây là tình huống phổ biến nhất với các vụ trộm cắp, lừa đảo qua mạng, cháy nổ. Vụ án được khởi tố để cơ quan điều tra có đủ công cụ pháp lý như trưng cầu giám định, yêu cầu ngân hàng, nhà mạng cung cấp thông tin, khám xét. Người bị hại vẫn được thông báo về việc khởi tố và tiến độ theo quy định.
Đã biết người liên quan nhưng chứng cứ chưa đủ. Cơ quan điều tra có thể đã nghi vấn một người nhưng chưa đủ căn cứ để khởi tố bị can. Trong lúc này, người đó có thể được mời lấy lời khai với tư cách khác, như người làm chứng hoặc người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Họ có quyền được biết mình tham gia với tư cách gì.
Người thực hiện đã chết hoặc chưa đủ tuổi. Khi xác định được người thực hiện nhưng họ đã chết, hoặc chưa đến tuổi chịu trách nhiệm hình sự, thì không thể khởi tố bị can đối với người đó. Vụ án sẽ đi tới đình chỉ đối với họ, trừ trường hợp cần tiếp tục để làm rõ trách nhiệm của người khác cùng tham gia.
Vụ án có nhiều người, khởi tố dần từng người. Trong vụ án có tổ chức hoặc nhiều giai đoạn, cơ quan điều tra thường khởi tố bị can theo từng đợt, khi chứng cứ đối với từng người đã rõ. Vì vậy số bị can được công bố ở thời điểm đầu có thể tăng lên về sau.
Đọc đúng tin "đã khởi tố" trên báo chí
Tin "cơ quan công an đã khởi tố vụ án" chỉ có nghĩa là có dấu hiệu tội phạm và cuộc điều tra chính thức đã bắt đầu. Tin này chưa nói ai có tội, thậm chí có thể chưa xác định được ai là người thực hiện. Tin "đã khởi tố bị can" nghĩa là đã có một hoặc nhiều người cụ thể bị buộc phải trả lời trước pháp luật, nhưng họ vẫn được suy đoán vô tội cho tới khi có bản án kết tội có hiệu lực.
Vì vậy khi đọc tin, cần chú ý ba điều: quyết định nào đã được ban hành, đã được viện kiểm sát phê chuẩn chưa, và có biện pháp ngăn chặn nào kèm theo không. Gọi một bị can là "kẻ phạm tội" trên mạng xã hội không chỉ sai về pháp lý mà còn có thể xâm phạm danh dự của họ, nhất là khi vụ án sau đó bị đình chỉ hoặc toà tuyên không phạm tội.
Với người thân của bị can, điều nên làm ngay là đề nghị được biết bị can bị khởi tố về tội gì và đang được áp dụng biện pháp ngăn chặn nào, rồi tính đến việc mời người bào chữa. Đây là thời điểm quyết định để người bào chữa tiếp cận hồ sơ và có mặt khi lấy lời khai.
Câu hỏi thường gặp
Có thể khởi tố vụ án khi chưa biết ai là thủ phạm không?
Có. Khởi tố vụ án chỉ cần xác định có dấu hiệu tội phạm. Rất nhiều vụ, chẳng hạn trộm cắp hay cháy nổ chưa rõ nguyên nhân, được khởi tố trước để mở cuộc điều tra chính thức, sau đó mới tìm ra và khởi tố bị can khi có đủ căn cứ.
Bị khởi tố bị can có phải bị bắt giam không?
Không nhất thiết. Khởi tố bị can và áp dụng biện pháp ngăn chặn là hai việc khác nhau. Nhiều bị can được tại ngoại, chỉ bị cấm đi khỏi nơi cư trú hoặc không bị áp dụng biện pháp nào. Tạm giam chỉ được áp dụng khi có căn cứ luật định và phải được viện kiểm sát phê chuẩn.
Viện kiểm sát không phê chuẩn quyết định khởi tố bị can thì sao?
Khi viện kiểm sát huỷ bỏ quyết định khởi tố bị can, người đó không mang tư cách bị can trong vụ án nữa và mọi biện pháp tố tụng gắn với tư cách đó phải chấm dứt. Cơ quan điều tra có thể tiếp tục điều tra vụ án nếu vẫn còn dấu hiệu tội phạm, nhưng phải có căn cứ mới nếu muốn khởi tố lại người đó.
Pháp nhân có thể bị khởi tố bị can không?
Có. Từ Bộ luật Hình sự 2015, pháp nhân thương mại có thể phải chịu trách nhiệm hình sự về một số tội luật định, chủ yếu thuộc nhóm kinh tế, môi trường. Khi đó pháp nhân cũng có thể bị khởi tố với tư cách bị can và tham gia tố tụng thông qua người đại diện theo pháp luật.
Không đồng ý với quyết định khởi tố thì làm gì?
Bị can có quyền khiếu nại quyết định khởi tố theo thủ tục của Bộ luật Tố tụng hình sự, và có quyền trình bày, đưa chứng cứ chứng minh mình không phạm tội. Thực tế, việc có người bào chữa từ sớm giúp các ý kiến này được nêu đúng lúc, đúng nơi, có cơ sở pháp lý rõ ràng.
Khởi tố vụ án rồi có thể không khởi tố bị can nào không?
Có thể. Nếu hết thời hạn điều tra mà không xác định được người thực hiện, cơ quan điều tra ra quyết định tạm đình chỉ điều tra và tiếp tục truy xét. Nếu sau đó xác định không có sự việc phạm tội, hành vi không cấu thành tội phạm, thì vụ án sẽ được đình chỉ.