Theo Điều 586 Bộ luật Dân sự 2015, người từ đủ 18 tuổi gây thiệt hại phải tự bồi thường; người chưa đủ 15 tuổi gây thiệt hại thì cha mẹ bồi thường toàn bộ, thiếu mới lấy tài sản riêng của con; người từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi thì tự bồi thường bằng tài sản của mình, thiếu thì cha mẹ bù phần còn lại. Người được giám hộ gây thiệt hại thì người giám hộ dùng tài sản của người được giám hộ trước, rồi mới đến tài sản của mình.
Bài giảng khái niệm năng lực chịu trách nhiệm bồi thường, giải thích vì sao luật chia mốc 15 và 18 tuổi, và trường hợp trẻ gây thiệt hại khi đang ở trường học hoặc người mất năng lực hành vi đang ở bệnh viện. Đây là quy tắc chung cho mọi loại thiệt hại — làm vỡ đồ, gây hư hỏng tài sản, xâm phạm danh dự trên mạng, gây thương tích — chứ không riêng một loại việc nào.
Năng lực chịu trách nhiệm bồi thường là gì
Năng lực chịu trách nhiệm bồi thường là khả năng của một cá nhân tự mình gánh trách nhiệm bồi thường thiệt hại do mình gây ra, bằng tài sản của mình. Khái niệm này gần với năng lực hành vi dân sự nhưng không trùng: năng lực hành vi nói về khả năng tự xác lập quyền, nghĩa vụ qua giao dịch; còn năng lực chịu trách nhiệm bồi thường trả lời câu hỏi ai trả tiền khi một người gây thiệt hại.
Luật chia theo độ tuổi vì hai lý do. Thứ nhất, nhận thức: trẻ nhỏ chưa đủ khả năng lường trước hậu quả hành vi, nên đặt gánh nặng lên người có trách nhiệm trông nom, giáo dục là cha mẹ. Thứ hai, tài sản: phần lớn người chưa thành niên không có tài sản riêng đáng kể, nên nếu chỉ đòi từ chính họ thì người bị thiệt hại gần như không được bù đắp.
Mốc 15 tuổi cũng là mốc mà pháp luật lao động và dân sự thừa nhận người chưa thành niên có thể có thu nhập, tài sản riêng ở mức nhất định. Vì vậy từ 15 tuổi, luật yêu cầu chính người gây thiệt hại đứng ra trước bằng tài sản của mình, cha mẹ đứng sau.
Ai bồi thường, bằng tài sản của ai: bảng theo độ tuổi và tình trạng
Bảng dưới đây tóm tắt Điều 586. Thứ tự trong cột "Tài sản dùng để bồi thường" là thứ tự ưu tiên:
| Người gây thiệt hại | Ai chịu trách nhiệm | Tài sản dùng để bồi thường |
|---|---|---|
| Từ đủ 18 tuổi, có đủ năng lực | Chính người đó | Tài sản của người đó |
| Chưa đủ 15 tuổi, còn cha mẹ | Cha mẹ | Tài sản của cha mẹ trước; không đủ thì lấy tài sản riêng của con bù phần thiếu (trừ trường hợp Điều 599) |
| Từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi | Chính người đó, cha mẹ bù phần thiếu | Tài sản của người đó trước; không đủ thì cha mẹ bồi thường phần còn thiếu bằng tài sản của mình |
| Người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi, có người giám hộ | Người giám hộ | Tài sản của người được giám hộ trước; không đủ hoặc không có thì tài sản của người giám hộ, trừ khi người giám hộ chứng minh mình không có lỗi trong việc giám hộ |
Chú ý sự đảo chiều giữa hai nhóm tuổi: dưới 15 tuổi thì tài sản của cha mẹ đi trước, từ 15 tuổi thì tài sản của con đi trước. Một em 16 tuổi có sổ tiết kiệm riêng do ông bà cho, gây thiệt hại, thì khoản tiết kiệm đó được dùng trước khi đến lượt cha mẹ.
Ví dụ giả định theo từng nhóm tuổi
Ví dụ thứ nhất: bé Minh 9 tuổi chơi bóng trong ngõ, đá vỡ cửa kính nhà bà Ngọc. Bé dưới 15 tuổi và còn cha mẹ, nên cha mẹ bé phải bồi thường toàn bộ chi phí lắp lại kính. Bà Ngọc không thể yêu cầu lấy chiếc xe đạp riêng của bé trước, vì tài sản của cha mẹ đi trước; chỉ khi cha mẹ không đủ tài sản thì mới tính tới tài sản riêng của bé.
Ví dụ thứ hai: em Hà 16 tuổi đăng ảnh chế, bình luận xúc phạm một bạn học trên mạng xã hội, gây tổn hại danh dự. Em Hà từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi, nên phải bồi thường bằng tài sản của mình trước, ví dụ khoản tiền làm thêm dịp hè đang giữ; phần còn thiếu thì cha mẹ em bồi thường. Ngoài bồi thường, em còn có thể bị yêu cầu gỡ bài, xin lỗi, và nhà trường có biện pháp giáo dục theo quy định.
Ví dụ thứ ba: ông Lộc mắc bệnh làm mất năng lực hành vi dân sự, có con trai làm người giám hộ theo quyết định của toà án. Ông đập vỡ đồ của cửa hàng bên cạnh trong lúc lên cơn. Người giám hộ dùng tài sản của ông Lộc để bồi thường trước; không đủ thì dùng tài sản của mình, trừ khi chứng minh được đã thực hiện việc giám hộ đúng mức, không có lỗi.
Khi trẻ đang ở trường, người bệnh đang ở bệnh viện: Điều 599
Trường học bồi thường cho học sinh dưới 15 tuổi. Người chưa đủ 15 tuổi gây thiệt hại cho người khác trong thời gian trường học trực tiếp quản lý thì trường học phải bồi thường thiệt hại xảy ra. Ví dụ giả định: trong giờ ra chơi, một học sinh lớp 4 xô ngã bạn làm vỡ kính mắt của bạn — đây là thời gian trường đang trực tiếp quản lý.
Bệnh viện, pháp nhân khác bồi thường cho người mất năng lực hành vi. Người mất năng lực hành vi dân sự gây thiệt hại cho người khác trong thời gian bệnh viện, pháp nhân khác trực tiếp quản lý thì bệnh viện, pháp nhân khác phải bồi thường.
Chứng minh không có lỗi thì trách nhiệm quay về cha mẹ, người giám hộ. Trường học, bệnh viện, pháp nhân khác nếu chứng minh được mình không có lỗi trong quản lý thì cha mẹ, người giám hộ của người dưới 15 tuổi, người mất năng lực hành vi dân sự phải bồi thường. Vì vậy hồ sơ về việc tổ chức trông coi, phân công giáo viên trực, nội quy an toàn có ý nghĩa thực tế với nhà trường.
Ngoài giờ trường quản lý thì áp dụng Điều 586. Trẻ gây thiệt hại trên đường đi học về, trong buổi học thêm tự tổ chức ngoài trường, hay ở nhà thì không thuộc Điều 599 đối với nhà trường; trách nhiệm quay về cha mẹ theo Điều 586, hoặc thuộc đơn vị đang trực tiếp quản lý trẻ lúc đó, tuỳ tình huống.
Những điểm hay bị hiểu nhầm
Quy định về năng lực chịu trách nhiệm bồi thường ngắn nhưng dễ bị áp dụng sai trong đời sống:
- "Trẻ con thì không phải đền." Sai: trẻ không tự đền thì cha mẹ đền. Tuổi nhỏ không làm mất quyền được bồi thường của người bị thiệt hại.
- "Cha mẹ ly hôn thì chỉ người nuôi con phải đền." Luật Hôn nhân và gia đình quy định cha mẹ phải bồi thường thiệt hại do con chưa thành niên gây ra theo Bộ luật Dân sự; việc ai trực tiếp nuôi con không tự động loại trừ trách nhiệm của người còn lại. Cách chia giữa cha và mẹ có thể còn phụ thuộc hoàn cảnh cụ thể.
- "Con 17 tuổi gây ra thì cha mẹ đền hết." Không hẳn: con từ đủ 15 tuổi phải dùng tài sản của mình trước, cha mẹ chỉ bù phần thiếu.
- "Lấy đồ của con để trừ nợ ngay." Với con dưới 15 tuổi, tài sản riêng của con chỉ được dùng khi tài sản của cha mẹ không đủ.
- "Trẻ gây chuyện ở trường thì cha mẹ không liên quan." Trường chịu trách nhiệm với học sinh dưới 15 tuổi trong thời gian trực tiếp quản lý; nếu trường chứng minh không có lỗi, trách nhiệm quay về cha mẹ.
- "Bồi thường xong là hết chuyện." Hành vi của người chưa thành niên có thể đồng thời bị xử lý hành chính hoặc, ở mức nghiêm trọng, xem xét trách nhiệm hình sự theo độ tuổi; bồi thường dân sự là một phần riêng.
Khi hai gia đình ngồi lại với nhau sau sự cố giữa các con, biết đúng ai chịu, chịu bằng tài sản nào giúp cuộc nói chuyện bớt căng thẳng. Thoả thuận bồi thường nên lập thành văn bản, do cha mẹ hoặc người đại diện ký thay con.
Cách xử lý khi con gây thiệt hại cho người khác
Từ góc độ cha mẹ, bước đầu tiên là xác minh sự việc: con đã làm gì, ở đâu, lúc nào, ai đang quản lý con lúc đó (gia đình, nhà trường, trung tâm học thêm). Câu trả lời quyết định áp dụng Điều 586 hay Điều 599. Tiếp theo là ghi nhận thiệt hại cùng phía bị thiệt hại: chụp ảnh, giữ hoá đơn sửa chữa, viện phí nếu có.
Sau đó, trao đổi thiện chí về mức và cách bồi thường dựa trên năm nguyên tắc của Điều 585: bồi thường toàn bộ thiệt hại thực tế, trừ phần do lỗi của chính người bị thiệt hại nếu có, và có thể xin giảm mức nếu thiệt hại quá lớn so với khả năng kinh tế mà lỗi chỉ là vô ý. Với con từ 15 tuổi có tài sản riêng, cần tính phần con tự chịu trước.
Vụ việc gây thương tích nặng, thiệt hại lớn, có yếu tố nhà trường hoặc nhiều gia đình liên quan, nên tham khảo người làm nghề luật trước khi ký kết; bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được xem giúp ai là người chịu trách nhiệm và thoả thuận nên ghi những gì. Từ góc độ giáo dục, cho con tham gia một phần vào việc khắc phục, trong khả năng của con, thường có giá trị hơn mọi lời giảng.
Câu hỏi thường gặp
Con 10 tuổi làm hỏng đồ của người khác thì ai phải bồi thường?
Cha mẹ phải bồi thường toàn bộ theo Điều 586 Bộ luật Dân sự, vì con chưa đủ 15 tuổi. Nếu tài sản của cha mẹ không đủ mà con có tài sản riêng thì lấy tài sản của con bù phần còn thiếu. Nếu việc xảy ra khi trường học đang trực tiếp quản lý, trường học là bên phải bồi thường trước.
Con 16 tuổi không có tài sản riêng thì ai bồi thường?
Người từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi phải bồi thường bằng tài sản của mình; không đủ hoặc không có tài sản thì cha mẹ bồi thường phần còn thiếu bằng tài sản của mình. Trong thực tế, khi con không có tài sản, cha mẹ sẽ là người chi trả toàn bộ.
Cha mẹ đã ly hôn thì ai phải bồi thường khi con gây thiệt hại?
Luật Hôn nhân và gia đình quy định cha mẹ bồi thường thiệt hại do con chưa thành niên gây ra theo Bộ luật Dân sự, không loại trừ người không trực tiếp nuôi con. Cách phân chia giữa cha và mẹ có thể được thoả thuận hoặc do toà án xem xét theo hoàn cảnh cụ thể.
Học sinh đánh nhau trong giờ học gây thương tích thì trường có phải bồi thường không?
Nếu học sinh gây thiệt hại chưa đủ 15 tuổi và việc xảy ra trong thời gian trường trực tiếp quản lý thì trường phải bồi thường theo Điều 599. Trường chứng minh được mình không có lỗi trong quản lý thì cha mẹ học sinh gây thiệt hại phải bồi thường.
Người giám hộ có luôn phải bỏ tiền túi bồi thường không?
Không. Người giám hộ dùng tài sản của người được giám hộ trước; chỉ khi không đủ hoặc không có thì mới dùng tài sản của mình. Nếu người giám hộ chứng minh được mình không có lỗi trong việc giám hộ thì không phải lấy tài sản của mình để bồi thường.
Ông bà đang trông cháu thì có phải bồi thường khi cháu gây thiệt hại không?
Điều 586 đặt trách nhiệm cho cha mẹ của người chưa thành niên, và cho người giám hộ khi trẻ có người giám hộ theo luật. Ông bà trông cháu tạm thời thường không phải là người giám hộ, nên trách nhiệm chính vẫn thuộc cha mẹ; giữa các thành viên gia đình có thể tự thoả thuận với nhau sau đó.