Nghĩa vụ dân sự là việc mà theo đó một hoặc nhiều chủ thể (bên có nghĩa vụ) phải chuyển giao vật, chuyển giao quyền, trả tiền hoặc giấy tờ có giá, thực hiện hoặc không được thực hiện một công việc nhất định vì lợi ích của một hoặc nhiều chủ thể khác (bên có quyền). Đó là định nghĩa tại Điều 274 Bộ luật Dân sự 2015.
Nhiều người nghĩ nghĩa vụ chỉ sinh ra khi ký hợp đồng. Thực tế, Điều 275 liệt kê sáu căn cứ, trong đó có những căn cứ bạn không hề ký gì: nhận nhầm tiền, làm hỏng đồ của người khác, tự nguyện trông hộ nhà hàng xóm. Bài đi qua từng căn cứ bằng ví dụ, rồi giải thích các thành phần của một nghĩa vụ để bạn đọc được bất kỳ tình huống nào theo cùng một khung.
Ba thành phần của một nghĩa vụ
Chủ thể: bên có quyền và bên có nghĩa vụ. Mỗi bên có thể là một hoặc nhiều người, cá nhân hoặc pháp nhân. Khi có nhiều người cùng một bên, câu hỏi tiếp theo là nghĩa vụ đó riêng rẽ (mỗi người chịu phần của mình), liên đới (bên có quyền đòi bất kỳ ai trả toàn bộ) hay theo phần. Nhiều tranh chấp nợ chung nảy sinh từ chỗ giấy tờ không ghi rõ điều này.
Đối tượng: tài sản, công việc phải làm hoặc không được làm. Theo Điều 276, đối tượng phải được xác định và phải thực hiện được. Một lời hứa "sẽ giúp đỡ khi cần" quá mơ hồ để thành nghĩa vụ đòi được; một cam kết "giao 2 tấn gạo loại X vào ngày 15" thì rõ ràng.
Nội dung: quyền yêu cầu và nghĩa vụ đáp ứng. Bên có quyền được yêu cầu, bên có nghĩa vụ phải làm. Nghĩa vụ không chỉ là "làm"; nó có thể là "không làm" — ví dụ cam kết không xây cao che tầm nhìn, không tiết lộ thông tin, không cạnh tranh trong một phạm vi hợp pháp.
Vì sao cần khung này. Khi gặp một tình huống lạ, hãy hỏi theo thứ tự: ai phải làm cho ai, làm cái gì, căn cứ nào sinh ra việc phải làm đó. Trả lời được ba câu là đã biết mình có quyền đòi hay không, đòi ai và đòi cái gì.
Sáu căn cứ phát sinh nghĩa vụ theo Điều 275
Điều 275 liệt kê sáu căn cứ. Bảng dưới đây đặt mỗi căn cứ cạnh một ví dụ giả định và điều cốt lõi cần nhớ:
| Căn cứ | Ví dụ giả định | Cốt lõi |
|---|---|---|
| Hợp đồng | Chị Hoa thuê thợ sơn lại nhà, hẹn xong trong 10 ngày | Nghĩa vụ do hai bên tự thoả thuận, phổ biến nhất |
| Hành vi pháp lý đơn phương | Ông Tâm thông báo thưởng cho ai tìm được con chó thất lạc | Một bên tự đặt ra nghĩa vụ cho mình, không cần bên kia đồng ý trước |
| Thực hiện công việc không có uỷ quyền | Hàng xóm đi vắng, mái tôn bị gió lật, bạn thuê người lợp lại để nước không tràn vào nhà họ | Người làm thay vì lợi ích người kia được thanh toán chi phí hợp lý |
| Chiếm hữu, sử dụng tài sản hoặc được lợi về tài sản không có căn cứ pháp luật | Anh Nam nhận một khoản chuyển khoản nhầm vào tài khoản | Phải hoàn trả cho chủ sở hữu, người chiếm hữu hợp pháp |
| Gây thiệt hại do hành vi trái pháp luật | Cô Lan lùi xe làm vỡ chậu cây đặt trước cửa hàng bên cạnh | Phải bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng |
| Căn cứ khác do pháp luật quy định | Nghĩa vụ cấp dưỡng giữa cha mẹ và con theo Luật Hôn nhân và gia đình | Nghĩa vụ do luật trực tiếp đặt ra, không do ý chí các bên |
Chú ý căn cứ thứ năm: Bộ luật Dân sự 2015 dùng cụm "hành vi trái pháp luật" khi liệt kê căn cứ, còn trong phần bồi thường ngoài hợp đồng, căn cứ phát sinh trách nhiệm được trình bày theo hướng có hành vi xâm phạm và có thiệt hại. Hai cách viết cùng chỉ về một chế định.
Hành vi pháp lý đơn phương: hứa thưởng và thi có giải
Hành vi pháp lý đơn phương là việc một người tự mình bày tỏ ý chí để đặt ra quyền, nghĩa vụ, như lập di chúc, hứa thưởng, tổ chức thi có giải. Với nghĩa vụ, hai dạng điển hình là hứa thưởng (Điều 570) và thi có giải (Điều 573).
Hứa thưởng: người đã công khai hứa thưởng phải trả thưởng cho người đã thực hiện công việc theo yêu cầu. Ví dụ giả định: một chủ quán dán thông báo trước cửa sẽ thưởng một khoản tiền cho ai tìm lại chiếc ví bị mất. Người mang ví đến trả đúng yêu cầu có quyền đòi chủ quán trả thưởng như đã công bố. Nếu nhiều người cùng làm, luật có quy tắc chia: ai làm trước được thưởng; cùng làm xong một lúc thì chia đều; cùng góp sức thì chia theo phần đóng góp.
Người hứa thưởng có thể rút lại lời hứa khi chưa đến hạn bắt đầu thực hiện công việc, và phải công bố việc rút lại theo cách đã dùng để hứa. Thi có giải cũng tương tự: người tổ chức phải công bố điều kiện dự thi, thang điểm, giải thưởng, và phải trao giải cho người đoạt giải. Muốn thay đổi điều kiện dự thi, người tổ chức phải công bố theo đúng cách đã công bố ban đầu và trong một thời gian hợp lý trước khi cuộc thi kết thúc.
Làm việc giúp người khác mà không được nhờ: khi nào được đòi tiền
Thực hiện công việc không có uỷ quyền (Điều 574) là trường hợp một người không có nghĩa vụ, nhưng tự nguyện làm một việc vì lợi ích của người khác khi người đó không biết hoặc biết mà không phản đối. Chế định này bảo vệ người làm việc tốt, nhưng cũng đặt ra trách nhiệm cho họ.
Người làm thay phải làm như việc của chính mình, phù hợp với mong muốn của người có công việc nếu biết hoặc đoán được. Họ phải báo cho người có công việc biết quá trình, kết quả nếu có thể, và tiếp tục cho đến khi người kia có thể tự tiếp nhận. Đổi lại, người có công việc phải tiếp nhận và thanh toán chi phí hợp lý mà người làm thay đã bỏ ra, kể cả khi kết quả không như mong muốn; nếu người làm thay làm có kết quả, họ còn có thể được trả thù lao, trừ khi họ từ chối.
Ngược lại, nếu người làm thay cố ý gây thiệt hại trong khi làm, họ phải bồi thường. Vô ý gây thiệt hại thì vẫn có thể phải bồi thường nhưng có thể được giảm mức, tuỳ hoàn cảnh. Ví dụ giả định ở bảng trên: bạn thuê người lợp lại mái tôn cho hàng xóm vắng nhà là đúng tinh thần chế định này; nhưng nếu bạn tiện tay thay luôn cả cửa nhà họ theo ý mình, phần đó vượt khỏi lợi ích của người có công việc và khó đòi được tiền.
Được lợi không có căn cứ: nghĩa vụ hoàn trả
Căn cứ thứ tư xử lý trường hợp một người nhận được tài sản hoặc một khoản lợi mà không có lý do pháp lý nào để giữ: chuyển khoản nhầm, giao thừa hàng, trả nợ hai lần, thanh toán nhầm hoá đơn của người khác. Người được lợi phải hoàn trả cho người bị thiệt.
Nguyên tắc hoàn trả: trả lại đúng tài sản đã nhận; nếu không còn thì trả bằng tiền theo giá trị. Người được lợi ngay tình (không biết và không thể biết là mình nhận không có căn cứ) phải hoàn trả hoa lợi, lợi tức kể từ thời điểm biết hoặc phải biết; người không ngay tình phải hoàn trả hoa lợi, lợi tức từ lúc bắt đầu chiếm hữu. Chi tiết về chiếm hữu ngay tình và các tình huống tiền chuyển nhầm đã tiêu mất là phần chuyên sâu của chế định chiếm hữu.
Chế định này cũng áp dụng giữa doanh nghiệp với nhau và giữa người dân với doanh nghiệp. Ví dụ giả định: một cửa hàng điện máy giao nhầm hai chiếc tủ lạnh thay vì một; người mua phải trả lại chiếc thừa hoặc thanh toán nếu muốn giữ. Ngược lại, khách hàng trả tiền hai lần cho cùng một hoá đơn điện vì lỗi ứng dụng có quyền yêu cầu hoàn lại khoản trả thừa. Trong cả hai chiều, bên giữ khoản thừa không thể viện lý do "bên kia tự làm nhầm" để không trả.
Điều cần nhớ ở mức nền: nhận được thứ không phải của mình không làm mình thành chủ. Việc giữ lại cố ý, nhất là với số tiền lớn, còn có thể kéo theo trách nhiệm hình sự về hành vi chiếm giữ trái phép tài sản. Cách an toàn là liên hệ ngân hàng hoặc người chuyển để hoàn trả, giữ lại bằng chứng mình đã làm vậy.
Những hiểu lầm phổ biến về nghĩa vụ
Khung sáu căn cứ giúp gỡ nhiều hiểu lầm mà người dân hay mắc khi bước vào một tranh chấp:
- "Không ký giấy thì không phải chịu gì." Sai: bồi thường thiệt hại, hoàn trả tài sản nhận nhầm, cấp dưỡng đều phát sinh mà không cần ký.
- "Hợp đồng miệng không có giá trị." Phần lớn hợp đồng dân sự thông thường có thể giao kết bằng lời nói; khó khăn nằm ở việc chứng minh, không phải ở hiệu lực, trừ loại hợp đồng luật bắt buộc lập văn bản, công chứng.
- "Hứa cho không thì không đòi được." Lời hứa tặng cho miệng chưa giao tài sản thường chưa tạo ra nghĩa vụ đòi được; nhưng lời hứa thưởng công khai thì có.
- "Giúp người khác thì không được đòi tiền." Thực hiện công việc không có uỷ quyền cho phép đòi chi phí hợp lý, với điều kiện làm vì lợi ích người kia.
- "Nghĩa vụ của người chết thì chấm dứt." Nghĩa vụ tài sản của người chết do người hưởng thừa kế thực hiện trong phạm vi di sản; chỉ những nghĩa vụ gắn với nhân thân mới chấm dứt.
Khi gặp một yêu cầu đòi tiền, đòi làm việc, hãy hỏi trước: căn cứ phát sinh là gì? Câu trả lời quyết định chế định nào áp dụng, ai phải chứng minh điều gì và thời hiệu là bao lâu.
Câu hỏi thường gặp
Nghĩa vụ dân sự và trách nhiệm dân sự khác nhau thế nào?
Nghĩa vụ là việc phải làm hoặc không được làm. Trách nhiệm dân sự là hậu quả pháp lý bất lợi khi không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ, như phải tiếp tục thực hiện, bồi thường thiệt hại, trả lãi chậm trả. Có nghĩa vụ trước, vi phạm rồi mới có trách nhiệm.
Nhận nhầm tiền chuyển khoản có phải trả lại không?
Có. Đây là trường hợp được lợi về tài sản không có căn cứ pháp luật theo Điều 275 và các điều về nghĩa vụ hoàn trả. Người nhận nên liên hệ ngân hàng để làm thủ tục hoàn trả, tránh tự ý chuyển cho người lạ tự xưng là người chuyển nhầm vì đây là kiểu lừa đảo đã gặp nhiều.
Lời hứa trên mạng xã hội có tạo ra nghĩa vụ không?
Có thể, nếu lời hứa đủ rõ về công việc và phần thưởng, được công bố công khai, như hứa thưởng cho người tìm được tài sản thất lạc. Lời nói đùa, câu cảm thán không xác định đối tượng thì khó coi là hứa thưởng. Mỗi tình huống cần xem nội dung cụ thể và cách người nghe hiểu.
Một nghĩa vụ có thể có nhiều người cùng phải thực hiện không?
Có. Khi đó cần xác định là nghĩa vụ riêng rẽ, theo phần hay liên đới. Nghĩa vụ liên đới chỉ phát sinh khi các bên thoả thuận hoặc luật quy định, ví dụ nhiều người cùng gây thiệt hại. Bên có quyền được đòi bất kỳ ai trong số người liên đới trả toàn bộ.
Nghĩa vụ phát sinh từ đâu khi hai bên chỉ thoả thuận miệng?
Vẫn là từ hợp đồng, vì hợp đồng có thể giao kết bằng lời nói trừ khi luật bắt buộc hình thức khác. Khi tranh chấp, bên đòi phải chứng minh có thoả thuận và nội dung của nó, bằng tin nhắn, chứng từ chuyển tiền, người làm chứng hoặc việc thực hiện trên thực tế.
Người chưa thành niên có thể là bên có nghĩa vụ không?
Có, nhưng việc tự mình xác lập nghĩa vụ phụ thuộc năng lực hành vi theo độ tuổi; giao dịch lớn của người chưa thành niên thường cần người đại diện đồng ý. Riêng nghĩa vụ bồi thường do gây thiệt hại có quy tắc riêng về việc cha mẹ, người giám hộ phải bồi thường thay hoặc bù phần thiếu.