Theo Bộ luật Lao động 2019, độ tuổi lao động tối thiểu là đủ 15 tuổi. Người từ đủ 13 đến dưới 15 tuổi chỉ được làm công việc nhẹ trong danh mục do Bộ quản lý về lao động ban hành; người dưới 13 tuổi chỉ được làm một số công việc nghệ thuật, thể dục, thể thao không làm tổn hại sự phát triển thể lực, trí lực, nhân cách. Người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi làm được nhiều việc hơn nhưng vẫn bị giới hạn giờ làm và cấm một số công việc, nơi làm việc.
Đây là phần của bộ luật đụng tới cả ba bên: người chưa thành niên, cha mẹ hoặc người giám hộ, và người thuê. Phần dưới đây giảng các mốc tuổi, nguyên tắc sử dụng, giờ làm theo từng nhóm tuổi, danh sách công việc và nơi làm việc bị cấm, cách giao kết hợp đồng và ranh giới giữa việc phụ giúp gia đình với lao động trẻ em bị cấm.
Ba mốc tuổi và những gì mỗi mốc được làm
Bộ luật gọi người dưới 18 tuổi đi làm là lao động chưa thành niên, rồi chia tiếp theo ba mốc với mức bảo vệ tăng dần khi tuổi càng nhỏ:
| Nhóm tuổi | Được làm gì | Điều kiện chính |
|---|---|---|
| Từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi | Hầu hết công việc, trừ công việc và nơi làm việc bị cấm | Giao kết hợp đồng khi có sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện theo pháp luật; giới hạn giờ làm |
| Từ đủ 13 đến dưới 15 tuổi | Chỉ công việc nhẹ trong danh mục do Bộ quản lý về lao động ban hành | Hợp đồng bằng văn bản với cả người đó và người đại diện theo pháp luật; giờ làm không ảnh hưởng giờ học; có giấy khám sức khoẻ |
| Dưới 13 tuổi | Chỉ công việc nghệ thuật, thể dục, thể thao không làm tổn hại sự phát triển thể lực, trí lực, nhân cách | Như nhóm trên, và phải được cơ quan chuyên môn về lao động cấp tỉnh đồng ý |
Mốc tuổi tính theo ngày sinh thực tế, không theo năm. Một học sinh sinh tháng 9 thì đến đúng ngày sinh nhật thứ 15 mới chuyển nhóm, dù cả lớp đã "15 tuổi" theo năm. Người thuê nên kiểm tra giấy tờ tuỳ thân và lưu lại bản sao như một phần của sổ theo dõi.
Nguyên tắc chung khi sử dụng lao động chưa thành niên
Ngoài giới hạn theo từng mốc tuổi, bộ luật đặt các nguyên tắc áp dụng cho mọi trường hợp sử dụng người dưới 18 tuổi:
- Chỉ được sử dụng vào công việc phù hợp với sức khoẻ để bảo đảm sự phát triển thể lực, trí lực, nhân cách.
- Phải quan tâm chăm sóc người chưa thành niên về các mặt lao động, sức khoẻ, học tập trong quá trình làm việc.
- Phải có sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật và của chính người chưa thành niên khi giao kết, đối với nhóm dưới 15 tuổi.
- Phải lập sổ theo dõi riêng, ghi đầy đủ họ tên, ngày tháng năm sinh, công việc đang làm, kết quả những lần kiểm tra sức khoẻ định kỳ, và xuất trình khi cơ quan nhà nước có thẩm quyền yêu cầu.
- Phải tạo cơ hội để người chưa thành niên được học văn hoá, giáo dục nghề nghiệp, đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao trình độ kỹ năng nghề.
- Được hưởng 14 ngày phép năm thay vì 12 ngày của người lao động thông thường khi làm đủ 12 tháng.
Sổ theo dõi riêng là chi tiết nhiều nơi bỏ qua, đặc biệt ở quán ăn, cửa hàng thuê học sinh làm hè. Đây là nghĩa vụ hành chính có thể bị kiểm tra, và cũng là cách tốt nhất để người thuê chứng minh mình đã tuân thủ khi có sự cố.
Giờ làm việc theo từng nhóm tuổi
Người chưa đủ 15 tuổi có thời giờ làm việc không quá 4 giờ trong một ngày và 20 giờ trong một tuần, không được sử dụng làm thêm giờ, làm việc vào ban đêm. Giờ làm phải bố trí không ảnh hưởng tới giờ học tại trường. Trên thực tế, công việc của nhóm này thường là các vai diễn, buổi tập, buổi biểu diễn ngắn hoặc việc nhẹ trong kỳ nghỉ.
Người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi có thời giờ làm việc không quá 8 giờ trong một ngày và 40 giờ trong một tuần. Nhóm này có thể được làm thêm giờ, làm việc vào ban đêm nhưng chỉ trong một số nghề, công việc theo danh mục do Bộ quản lý về lao động ban hành. Như vậy, kể cả ở tuổi 16, 17, ca đêm ở quán bar hay nhà xưởng không phải là điều người thuê tự quyết.
So với người lao động trưởng thành, mức 40 giờ mỗi tuần thấp hơn mốc 48 giờ của thời giờ làm việc bình thường. Lý do là người chưa thành niên còn đang trong giai đoạn phát triển và phần lớn vẫn đang đi học. Với học sinh làm thêm trong năm học, việc thoả thuận giờ làm còn cần tính đến lịch học, lịch thi, chứ không chỉ dừng ở mức tối đa của luật.
Công việc và nơi làm việc bị cấm với người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi
Bộ luật nêu khung các công việc, nơi làm việc cấm sử dụng người chưa thành niên, danh mục chi tiết do văn bản hướng dẫn quy định. Những nhóm chính:
- Mang, vác, nâng các vật nặng vượt quá thể trạng của người chưa thành niên.
- Sản xuất, kinh doanh cồn, rượu, bia, thuốc lá, chất tác động đến tinh thần hoặc chất gây nghiện khác.
- Sản xuất, sử dụng hoặc vận chuyển hoá chất, khí gas, chất nổ.
- Bảo trì, bảo dưỡng thiết bị, máy móc; phá dỡ các công trình xây dựng.
- Nấu, thổi, đúc, cán, dập, hàn kim loại; lặn biển, đánh bắt cá xa bờ.
- Làm việc dưới nước, dưới lòng đất, trong hang động, trong đường hầm; tại công trường xây dựng; tại cơ sở giết mổ gia súc.
- Làm việc tại quán bar, vũ trường, phòng hát karaoke, khách sạn, nhà nghỉ, cơ sở tắm hơi, cơ sở xoa bóp, điểm kinh doanh xổ số và một số loại hình dịch vụ giải trí khác theo danh mục.
- Công việc, nơi làm việc khác gây tổn hại cho sự phát triển thể lực, trí lực, nhân cách của người chưa thành niên.
Danh sách cho thấy nhiều việc làm thêm quen thuộc của thanh thiếu niên nằm trong vùng cấm: phụ hồ ở công trường, phục vụ quán karaoke, bưng bê ở quán nhậu bán rượu bia. Người thuê và cha mẹ đều nên đối chiếu danh mục chi tiết trước khi nhận hoặc cho con nhận việc. Có những ngoại lệ hẹp cho người học nghề, tập nghề trong điều kiện được kiểm soát theo văn bản hướng dẫn.
Giao kết hợp đồng: vai trò của cha mẹ và người đại diện
Người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi tự mình giao kết hợp đồng lao động, nhưng phải có sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện theo pháp luật, thường là cha mẹ hoặc người giám hộ. Văn bản đồng ý nên ghi rõ công việc, nơi làm, thời gian, để cha mẹ biết con đang làm gì và người thuê có căn cứ chứng minh.
Với người chưa đủ 15 tuổi, hợp đồng phải giao kết bằng văn bản với cả người đó và người đại diện theo pháp luật, kể cả khi thời hạn dưới 1 tháng. Người sử dụng lao động còn phải có giấy khám sức khoẻ xác nhận sức khoẻ phù hợp với công việc, tổ chức kiểm tra sức khoẻ định kỳ, bảo đảm điều kiện làm việc an toàn, vệ sinh lao động phù hợp lứa tuổi.
Với người dưới 13 tuổi làm nghệ thuật, thể thao, thêm một tầng kiểm soát: phải được cơ quan chuyên môn về lao động cấp tỉnh đồng ý. Sau hợp nhất bộ năm 2025, mảng lao động ở cấp tỉnh thuộc ngành nội vụ, nên khi làm thủ tục bạn nên kiểm tra cơ quan tiếp nhận hiện hành trên Cổng Dịch vụ công của tỉnh, thành phố. Tiền lương của người chưa thành niên vẫn phải trả theo đúng nguyên tắc trả lương chung, trực tiếp cho người lao động hoặc người được uỷ quyền hợp pháp.
Cha mẹ nên kiểm những gì trước khi cho con nhận việc
Phần lớn vi phạm với lao động chưa thành niên không do người thuê cố ý mà do cả hai bên không hỏi đủ câu ngay từ đầu. Một danh sách kiểm ngắn cho cha mẹ:
- Công việc cụ thể là gì, làm ở đâu, có rượu bia, hoá chất, máy móc, độ cao hay không — đối chiếu với nhóm công việc và nơi làm việc bị cấm.
- Con đang ở mốc tuổi nào tính theo ngày sinh, từ đó giới hạn giờ làm là 4 giờ hay 8 giờ mỗi ngày, có được làm sau 22 giờ hay không.
- Có hợp đồng hoặc văn bản đồng ý của cha mẹ không; với con dưới 15 tuổi, cha mẹ có cùng ký hợp đồng không.
- Lịch làm có chạm giờ học, mùa thi không; ai đưa đón khi tan ca muộn.
- Lương trả theo giờ hay theo ngày, trả vào thời điểm nào, có bảng kê không; người thuê có giữ giấy tờ gốc hay đòi đặt cọc không — cả hai việc này đều bị cấm.
- Con được hướng dẫn an toàn và biết báo cho ai khi bị đối xử không đúng hoặc khi thấy công việc vượt sức.
Danh sách này cũng hữu ích cho chính người thuê: trả lời được đủ sáu câu nghĩa là phần lớn nghĩa vụ của bộ luật đã được đáp ứng, và khi có sự cố, cả hai bên đều có căn cứ rõ ràng thay vì đổ lỗi cho nhau.
Ranh giới giữa phụ giúp gia đình, học nghề và lao động trẻ em bị cấm
Phụ giúp việc nhà, việc gia đình. Con cái phụ giúp cha mẹ bán hàng, làm vườn trong khả năng, không có thuê mướn trả lương, thường không phải quan hệ lao động. Tuy vậy, pháp luật về trẻ em vẫn cấm bắt trẻ làm việc quá sức, nguy hiểm hoặc ảnh hưởng tới việc học, kể cả trong gia đình.
Học nghề, tập nghề. Bộ luật cho phép một số cơ sở nhận người từ đủ 14 tuổi trở lên vào học nghề, tập nghề trong điều kiện luật định. Học nghề không được biến thành lao động không công hay làm công việc bị cấm dưới danh nghĩa "học việc".
Trẻ em tham gia quảng cáo, biểu diễn. Đây là nhóm công việc nghệ thuật mà trẻ dưới 13 tuổi có thể làm, nhưng phải qua sự đồng ý của cơ quan chuyên môn cấp tỉnh, có hợp đồng với cha mẹ và giới hạn giờ làm. Lịch quay kéo dài tới khuya là dấu hiệu vi phạm giới hạn giờ làm và cấm làm đêm.
Dấu hiệu lao động trẻ em bị cấm. Trẻ bị giữ giấy tờ, làm việc nhiều giờ không được đi học, làm ở nơi nguy hiểm hoặc nơi có rượu bia, bị đưa đi xa gia đình làm việc. Sử dụng lao động chưa thành niên trái pháp luật là hành vi bị nghiêm cấm; khi phát hiện, bạn có thể báo cho chính quyền cấp xã, thanh tra lao động hoặc tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em.
Câu hỏi thường gặp
Học sinh 14 tuổi có được đi làm thêm hè ở quán cà phê không?
Người từ đủ 13 đến dưới 15 tuổi chỉ được làm công việc nhẹ trong danh mục do Bộ quản lý về lao động ban hành, với hợp đồng bằng văn bản ký với cả học sinh và cha mẹ, không quá 4 giờ mỗi ngày, không làm đêm. Quán cần đối chiếu công việc cụ thể có nằm trong danh mục hay không.
Người 16 tuổi có cần cha mẹ ký hợp đồng lao động không?
Người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi tự ký hợp đồng nhưng phải có sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện theo pháp luật, thường là cha mẹ. Cha mẹ không ký thay mà ký văn bản đồng ý, nên giữ một bản để biết nội dung công việc.
Người chưa thành niên có được làm ca đêm không?
Người dưới 15 tuổi tuyệt đối không làm đêm. Người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi chỉ được làm việc ban đêm và làm thêm giờ trong một số nghề, công việc theo danh mục do Bộ quản lý về lao động ban hành, không phải mọi công việc.
Lao động chưa thành niên được nghỉ phép năm bao nhiêu ngày?
Người lao động chưa thành niên làm đủ 12 tháng cho một người sử dụng lao động được nghỉ 14 ngày làm việc hưởng nguyên lương, nhiều hơn 2 ngày so với người lao động làm việc trong điều kiện bình thường. Làm chưa đủ năm thì tính theo tỷ lệ.
Thuê người dưới 15 tuổi mà không có hợp đồng thì bị xử lý thế nào?
Đây là vi phạm quy định về sử dụng lao động chưa thành niên và có thể bị xử phạt hành chính theo nghị định xử phạt trong lĩnh vực lao động; trường hợp có dấu hiệu bóc lột, ngược đãi có thể bị xem xét trách nhiệm nặng hơn. Mức phạt cụ thể cần đối chiếu nghị định đang có hiệu lực.
Con chưa đủ 18 tuổi đi làm thì tiền lương ai được nhận?
Tiền lương phải trả trực tiếp cho người lao động, kể cả người chưa thành niên, hoặc cho người được người lao động uỷ quyền hợp pháp. Việc quản lý thu nhập của con trong gia đình thuộc quan hệ cha mẹ và con theo pháp luật dân sự, hôn nhân và gia đình.