Theo Điều 32 Bộ luật Lao động 2019, người lao động làm việc không trọn thời gian là người có thời gian làm việc ngắn hơn so với thời gian làm việc bình thường theo ngày, theo tuần hoặc theo tháng được quy định trong pháp luật lao động, thoả ước lao động tập thể hoặc nội quy lao động. Người làm part-time vẫn là người lao động đầy đủ: có hợp đồng lao động, được trả lương, bình đẳng về quyền và nghĩa vụ với người làm trọn thời gian.
Nhiều người nghĩ làm vài giờ mỗi ngày ở quán cà phê, cửa hàng tiện lợi hay trung tâm dạy thêm thì "không có luật gì". Thực tế ngược lại: quan hệ part-time có đủ dấu hiệu trả lương và chịu điều hành thì là quan hệ lao động, chỉ khác ở số giờ. Phần dưới đây giảng cách bộ luật nhìn nhóm lao động này, loại hợp đồng phù hợp, sàn lương theo giờ, câu chuyện bảo hiểm và ranh giới với cộng tác viên.
Làm việc không trọn thời gian được hiểu thế nào
Mốc so sánh là thời giờ làm việc bình thường. Bộ luật giới hạn thời giờ làm việc bình thường không quá 8 giờ trong một ngày và không quá 48 giờ trong một tuần; doanh nghiệp có thể quy định ngắn hơn trong nội quy hoặc thoả ước. Người có thời gian làm việc ngắn hơn mốc áp dụng tại chính nơi làm việc của mình, tính theo ngày, tuần hoặc tháng, là người làm không trọn thời gian.
Cách định nghĩa này có hệ quả thú vị: cùng 30 giờ một tuần, ở công ty quy định tuần làm 40 giờ thì là không trọn thời gian, nhưng ý nghĩa của nó phụ thuộc cách hai bên thoả thuận. Điều quan trọng không phải con số tuyệt đối mà là việc hai bên đã thống nhất một lịch làm việc ngắn hơn bình thường và ghi nhận điều đó.
Làm việc không trọn thời gian cũng không đồng nghĩa với ngắn hạn. Một người có thể làm mỗi ngày bốn giờ suốt nhiều năm với hợp đồng không xác định thời hạn. Ngược lại, một người làm trọn ngày trong hai tuần thì có hợp đồng ngắn nhưng không phải là làm không trọn thời gian. Hai khái niệm thời hạn hợp đồng và số giờ làm việc nằm ở hai trục khác nhau.
Thoả thuận làm không trọn thời gian: ai đề nghị, ghi ở đâu
Do hai bên thoả thuận. Bộ luật quy định người lao động có quyền thoả thuận với người sử dụng lao động làm việc không trọn thời gian khi giao kết hợp đồng. Đây là thoả thuận, không phải một bên áp đặt; người sử dụng lao động không thể đơn phương cắt giờ của người đang làm trọn thời gian rồi gọi đó là part-time.
Ghi rõ trong hợp đồng. Hợp đồng nên ghi số giờ mỗi ngày hoặc mỗi tuần, khung giờ hoặc cách xếp ca, cách thông báo lịch, mức lương theo giờ hoặc theo tháng. Lịch càng rõ thì càng tránh được tranh cãi kiểu "tuần này gọi đi làm 10 giờ, tuần sau 40 giờ".
Có thể chuyển đổi giữa hai chế độ. Người đang làm trọn thời gian muốn chuyển sang không trọn thời gian, ví dụ để đi học hoặc chăm con nhỏ, có thể đề nghị sửa đổi hợp đồng. Việc chuyển đổi cần hai bên đồng ý và nên lập phụ lục ghi nhận lịch mới, mức lương mới.
Không trọn thời gian không phải để né nghĩa vụ. Ghi "part-time" trên hợp đồng trong khi thực tế bắt làm đủ tám giờ mỗi ngày không làm thay đổi bản chất. Khi có tranh chấp, bảng chấm công và lịch xếp ca thực tế sẽ quyết định người đó làm trọn hay không trọn thời gian.
Quyền của người làm không trọn thời gian
Điều 32 nói ngắn gọn nhưng rõ: người làm không trọn thời gian được hưởng lương, bình đẳng trong thực hiện quyền và nghĩa vụ với người làm trọn thời gian, bình đẳng về cơ hội, không bị phân biệt đối xử, được bảo đảm an toàn, vệ sinh lao động. Cụ thể hoá ra:
- Được trả lương theo thoả thuận, với mức không thấp hơn lương tối thiểu tính theo giờ cho thời gian thực làm.
- Được nghỉ giữa giờ nếu làm đủ thời lượng luật định trong ngày, nghỉ hằng tuần, nghỉ lễ, Tết theo quy định chung.
- Được tính phép năm theo thời gian làm việc; cách quy đổi cho người làm không trọn thời gian nên được hai bên ghi rõ.
- Được trả tiền làm thêm giờ khi làm vượt thời giờ làm việc bình thường theo quy định; với phần giờ vượt lịch đã thoả thuận nhưng chưa vượt mốc bình thường, hai bên nên ghi rõ cách tính trong hợp đồng.
- Được trang bị bảo hộ, huấn luyện an toàn như người làm trọn thời gian ở cùng vị trí.
- Không bị đối xử kém hơn trong cơ hội đào tạo, xét thưởng theo kết quả, tham gia tổ chức đại diện người lao động.
- Được hưởng các quy định bảo vệ riêng nếu thuộc nhóm lao động nữ mang thai, nuôi con nhỏ, lao động chưa thành niên.
Điểm hay bị bỏ quên là an toàn lao động: người làm ca tối ở bếp, kho hàng, quầy giao nhận cũng gặp rủi ro như người làm cả ngày. Ca ngắn không phải lý do để bỏ qua việc hướng dẫn an toàn hay trang bị bảo hộ.
Hợp đồng nào cho người làm part-time
Người làm không trọn thời gian ký một trong hai loại hợp đồng lao động như mọi người: xác định thời hạn hoặc không xác định thời hạn. Bộ luật không có loại hợp đồng "bán thời gian" riêng. Hợp đồng dưới 1 tháng có thể giao kết bằng lời nói, nhưng với người chưa đủ 15 tuổi thì bắt buộc lập văn bản với cả người chưa thành niên và người đại diện theo pháp luật.
Sinh viên làm thêm là nhóm part-time phổ biến nhất. Thời gian làm phải được sắp xếp không ảnh hưởng việc học là điều nên thoả thuận ngay từ đầu, đặc biệt trong mùa thi. Người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi làm thêm còn chịu giới hạn riêng về giờ làm và loại công việc, được nói ở bài về lao động chưa thành niên.
Ví dụ giả định. Bạn Minh, sinh viên ở Thành phố Hồ Chí Minh, nhận làm phục vụ tại một quán ăn từ 18 giờ đến 22 giờ, năm buổi mỗi tuần, quán xếp lịch, giao đồng phục, chấm công và trả lương theo giờ hằng tháng. Dù chỉ 20 giờ mỗi tuần, đây vẫn là quan hệ lao động; quán nên ký hợp đồng lao động bằng văn bản nếu thời hạn từ 1 tháng trở lên, ghi rõ lịch làm, mức lương theo giờ và cách tính khi Minh làm thêm buổi.
Lương theo giờ và mức sàn
Mức lương tối thiểu được ấn định cả theo tháng và theo giờ. Mức theo giờ chính là sàn cho người làm không trọn thời gian hoặc trả lương theo giờ. Khi hai bên thoả thuận lương theo giờ, đơn giá không được thấp hơn mức lương tối thiểu giờ của vùng nơi người lao động làm việc. Mức cụ thể do nghị định của Chính phủ quy định và thay đổi theo từng thời kỳ.
Nếu thoả thuận lương theo tháng cho số giờ ít hơn bình thường, cách kiểm tra là quy về đơn giá giờ rồi so với mức tối thiểu giờ. Ví dụ giả định: một người làm 80 giờ mỗi tháng, nhận một khoản lương tháng cố định; chia khoản đó cho 80 giờ ra đơn giá giờ, đơn giá này phải bằng hoặc cao hơn mức tối thiểu giờ của vùng.
Khi làm vào ban đêm, tức khoảng từ 22 giờ đến 6 giờ sáng hôm sau, người làm part-time cũng được trả thêm ít nhất 30% như người làm trọn thời gian. Ca tối kéo dài qua 22 giờ ở quán ăn, cửa hàng tiện lợi, kho hàng là trường hợp thường gặp mà nhiều nơi bỏ sót phần phụ trội này.
Bảo hiểm xã hội với người làm không trọn thời gian
Bảo hiểm xã hội bắt buộc do Luật Bảo hiểm xã hội quy định, không do Bộ luật Lao động. Theo hướng của Luật Bảo hiểm xã hội 2024, có hiệu lực từ 01/7/2025, diện tham gia bắt buộc được mở rộng, trong đó có người làm việc không trọn thời gian khi tiền lương tháng đạt từ mức thấp nhất làm căn cứ đóng trở lên. Chi tiết điều kiện về thời hạn hợp đồng và mức tiền lương bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành.
Điểm cần hiểu ở mức nguyên lý: việc có phải đóng bảo hiểm bắt buộc hay không phụ thuộc vào điều kiện luật bảo hiểm đặt ra, chứ không phụ thuộc vào việc hai bên gọi công việc là "part-time". Một người làm bốn giờ mỗi ngày với lương đủ ngưỡng có thể thuộc diện bắt buộc, trong khi người chỉ làm vài buổi rời rạc với thu nhập thấp có thể không thuộc diện này.
Người không thuộc diện bắt buộc có thể tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện để tích luỹ thời gian đóng cho lương hưu. Bảo hiểm y tế cũng có các kênh tham gia khác, ví dụ theo hộ gia đình hoặc theo diện học sinh, sinh viên. Với sinh viên vừa học vừa làm, nên kiểm tra mình đang có thẻ bảo hiểm y tế theo kênh nào để tránh đóng trùng hoặc bỏ sót.
Part-time, cộng tác viên và hợp đồng dịch vụ khác nhau thế nào
Ba hình thức hay bị dùng lẫn lộn khi nói về việc làm thêm. Bảng dưới đặt chúng cạnh nhau theo các tiêu chí luật quan tâm:
| Tiêu chí | Làm không trọn thời gian | Cộng tác viên, hợp đồng dịch vụ đúng nghĩa |
|---|---|---|
| Bản chất | Quan hệ lao động, ít giờ hơn bình thường | Quan hệ dân sự, giao kết quả công việc |
| Lịch làm | Do người sử dụng lao động bố trí theo thoả thuận | Bên nhận việc tự chủ |
| Sàn thu nhập | Không thấp hơn lương tối thiểu theo giờ | Giá thoả thuận tự do |
| Nghỉ lễ, phép năm, làm thêm giờ | Có theo bộ luật | Không áp dụng |
| Kỷ luật | Theo nội quy và trình tự kỷ luật lao động | Theo điều khoản vi phạm hợp đồng dân sự |
| Bảo hiểm bắt buộc | Khi đủ điều kiện luật bảo hiểm | Không theo diện người lao động có hợp đồng lao động |
Nếu bạn được gọi là "cộng tác viên" nhưng lịch làm, đồng phục, chấm công và chỉ tiêu đều do bên thuê quyết định, nhiều khả năng bạn đang ở trong một quan hệ lao động không trọn thời gian. Biết điều này giúp bạn hỏi đúng câu khi nhận việc: lịch thế nào, lương giờ bao nhiêu, có hợp đồng không, có tính ca đêm không.
Câu hỏi thường gặp
Làm part-time có cần ký hợp đồng lao động không?
Có, nếu đó là quan hệ lao động. Hợp đồng từ 1 tháng trở lên phải lập bằng văn bản hoặc điện tử; dưới 1 tháng có thể giao kết bằng lời nói trừ các trường hợp luật bắt buộc văn bản như với người chưa đủ 15 tuổi. Có văn bản giúp cả hai bên rõ lịch làm và lương.
Người làm part-time có được nghỉ phép năm không?
Người làm không trọn thời gian bình đẳng về quyền với người làm trọn thời gian, nên vẫn có phép năm. Cách quy đổi số ngày phép theo số giờ làm thực tế thường do hai bên thoả thuận hoặc nội quy quy định; bạn nên đề nghị ghi rõ trong hợp đồng.
Làm part-time ở hai nơi cùng lúc có được không?
Được. Người lao động có thể giao kết hợp đồng với nhiều người sử dụng lao động, miễn bảo đảm thực hiện đầy đủ nội dung các hợp đồng đã giao kết. Việc tham gia bảo hiểm khi có nhiều hợp đồng theo quy định riêng của pháp luật bảo hiểm xã hội.
Quán bắt làm thêm giờ ngoài lịch có phải trả thêm không?
Phần làm vượt thời giờ làm việc bình thường theo quy định là làm thêm giờ, phải trả ít nhất 150% vào ngày thường. Phần vượt lịch đã thoả thuận nhưng chưa vượt mốc bình thường thì luật chưa nêu rõ, nên hai bên cần ghi cách tính trong hợp đồng để tránh tranh cãi.
Công ty có được tự ý giảm giờ làm của người làm trọn thời gian xuống part-time không?
Việc chuyển sang làm không trọn thời gian là thay đổi nội dung hợp đồng, cần hai bên thoả thuận. Người sử dụng lao động không thể đơn phương cắt giờ và giảm lương, trừ các trường hợp ngừng việc hoặc chuyển việc tạm thời theo quy định riêng.
Người làm part-time bị tai nạn khi đang làm có được bảo vệ không?
Có. Pháp luật an toàn, vệ sinh lao động áp dụng cho người lao động không phân biệt trọn hay không trọn thời gian. Người sử dụng lao động có trách nhiệm sơ cứu, chi trả chi phí theo quy định và các chế độ khác tuỳ việc người đó có tham gia bảo hiểm tai nạn lao động hay không.