Theo Điều 20 Bộ luật Lao động 2019, hợp đồng lao động chỉ còn hai loại: hợp đồng không xác định thời hạn, trong đó hai bên không định trước thời điểm chấm dứt, và hợp đồng xác định thời hạn, trong đó hai bên định trước thời điểm chấm dứt trong khoảng tối đa 36 tháng. Loại hợp đồng mùa vụ hoặc theo công việc nhất định dưới 12 tháng của luật cũ không còn.
Hai quy tắc đáng nhớ nhất: hết hạn mà vẫn tiếp tục làm thì trong 30 ngày phải ký hợp đồng mới, nếu không hợp đồng cũ tự chuyển thành không xác định thời hạn; và hợp đồng xác định thời hạn chỉ được ký thêm một lần, sau đó nếu tiếp tục làm thì phải chuyển sang không xác định thời hạn, trừ một số nhóm lao động đặc thù. Phần dưới đây giảng kỹ từng quy tắc, cách giao kết hợp đồng và những hiểu lầm phổ biến ở cả hai phía.
Hai loại hợp đồng lao động còn lại từ năm 2021
Hợp đồng không xác định thời hạn không có nghĩa là "làm cả đời". Nó chỉ có nghĩa là lúc ký, hai bên không đặt ngày kết thúc. Hợp đồng vẫn có thể chấm dứt khi có căn cứ luật định: hai bên thoả thuận, người lao động đơn phương nghỉ có báo trước, người sử dụng lao động đơn phương chấm dứt vì lý do luật cho phép, người lao động đủ điều kiện nghỉ hưu, bị sa thải và các trường hợp khác.
Hợp đồng xác định thời hạn đặt sẵn một mốc kết thúc, không quá 36 tháng kể từ ngày có hiệu lực. Mốc đó có thể là một ngày cụ thể hoặc một khoảng thời gian, ví dụ 6 tháng, 12 tháng, 24 tháng. Những công việc thời vụ, theo dự án, thay người nghỉ thai sản trước đây hay ký "hợp đồng mùa vụ" thì nay ký hợp đồng xác định thời hạn với thời hạn phù hợp.
Trước đây, Bộ luật Lao động 2012 chia làm ba loại, trong đó có loại mùa vụ dưới 12 tháng. Việc gộp lại thành hai loại nhằm chấm dứt thói quen ký liên tục những hợp đồng rất ngắn cho các công việc thực chất là thường xuyên. Đi kèm việc gộp là quy tắc giới hạn số lần ký hợp đồng xác định thời hạn, sẽ nói ở phần sau.
Hình thức giao kết: văn bản, điện tử và lời nói
Văn bản là mặc định. Điều 14 yêu cầu hợp đồng lao động giao kết bằng văn bản và làm thành hai bản, mỗi bên giữ một bản. Đây là hình thức an toàn nhất cho cả hai bên vì ghi rõ công việc, nơi làm, lương, thời hạn.
Hợp đồng điện tử có giá trị như văn bản. Hợp đồng giao kết qua phương tiện điện tử dưới dạng thông điệp dữ liệu theo pháp luật giao dịch điện tử có giá trị như hợp đồng bằng văn bản. Điều kiện là việc ký phải xác định được người ký và nội dung không bị sửa đổi sau khi ký.
Lời nói chỉ dùng cho hợp đồng dưới 1 tháng. Hai bên có thể giao kết bằng lời nói với hợp đồng có thời hạn dưới 1 tháng. Ngoại lệ phải làm văn bản dù dưới 1 tháng: giao kết với nhóm người lao động qua một người được uỷ quyền, giao kết với người chưa đủ 15 tuổi, và hợp đồng với người lao động giúp việc gia đình.
Tên gọi khác vẫn có thể là hợp đồng lao động. Như đã nói ở bài về quan hệ lao động, nếu nội dung có việc làm trả lương và sự quản lý, điều hành thì giấy tờ mang tên khác vẫn được coi là hợp đồng lao động.
Nội dung chủ yếu. Hợp đồng cần có thông tin hai bên, công việc và địa điểm làm việc, thời hạn, mức lương, hình thức và kỳ hạn trả lương, phụ cấp, chế độ nâng lương, thời giờ làm việc và nghỉ ngơi, trang bị bảo hộ, bảo hiểm, đào tạo. Hợp đồng thiếu nội dung không tự động vô hiệu, nhưng dễ sinh tranh chấp.
Khi hợp đồng xác định thời hạn hết hạn mà người lao động vẫn đi làm
Tình huống rất hay gặp: hợp đồng ghi hết hạn ngày 30, sang tháng sau người lao động vẫn đi làm bình thường, không ai nhắc chuyện ký lại. Bộ luật xử lý theo trình tự sau:
- Trong vòng 30 ngày kể từ ngày hợp đồng hết hạn, hai bên phải giao kết hợp đồng lao động mới. Trong thời gian chưa ký, quyền và nghĩa vụ của hai bên vẫn thực hiện theo hợp đồng đã hết hạn.
- Nếu hết 30 ngày mà hai bên không ký hợp đồng mới, hợp đồng xác định thời hạn đã giao kết trở thành hợp đồng không xác định thời hạn. Việc chuyển đổi này xảy ra theo luật, không cần ai ký thêm giấy.
- Nếu hai bên ký hợp đồng mới là hợp đồng xác định thời hạn thì đây là lần ký thứ hai, và chỉ được ký thêm một lần như vậy.
- Khi hợp đồng xác định thời hạn thứ hai hết hạn mà người lao động vẫn tiếp tục làm việc, hai bên phải ký hợp đồng không xác định thời hạn.
- Nếu không muốn tiếp tục, người sử dụng lao động nên thông báo bằng văn bản cho người lao động về thời điểm chấm dứt khi hợp đồng hết hạn, để tránh tình trạng người lao động vẫn đi làm và quan hệ tự chuyển loại.
Quy tắc 30 ngày này bảo vệ người lao động khỏi trạng thái lơ lửng. Với bên sử dụng lao động, cách quản trị đơn giản nhất là lập lịch theo dõi ngày hết hạn của từng hợp đồng và quyết định trước khi đến hạn, thay vì để quan hệ tự chuyển thành không xác định thời hạn rồi mới tranh cãi.
Được ký hợp đồng xác định thời hạn mấy lần
Nguyên tắc chung: hợp đồng xác định thời hạn được ký tối đa hai lần liên tiếp với cùng một người lao động. Lần đầu là hợp đồng ban đầu, lần hai là hợp đồng ký lại khi hết hạn. Nếu sau lần hai người lao động vẫn tiếp tục làm, hợp đồng tiếp theo phải là không xác định thời hạn. Quy tắc này không phụ thuộc thời hạn mỗi lần dài hay ngắn: hai hợp đồng ba tháng vẫn là hai lần.
Ví dụ giả định. Chị Lan vào làm kế toán cho một công ty ở Hải Phòng với hợp đồng 12 tháng. Hết hạn, công ty ký tiếp hợp đồng 24 tháng. Khi hợp đồng 24 tháng hết hạn và chị Lan vẫn được giữ lại, công ty không thể ký thêm hợp đồng 12 tháng nữa; hai bên phải chuyển sang hợp đồng không xác định thời hạn hoặc chấm dứt khi hết hạn.
Bộ luật cho phép ký nhiều lần hợp đồng xác định thời hạn với một số nhóm đặc thù: người được thuê làm giám đốc trong doanh nghiệp có vốn nhà nước, người lao động cao tuổi, người lao động nước ngoài làm việc tại Việt Nam (thời hạn hợp đồng không vượt quá thời hạn giấy phép lao động), và người lao động là thành viên ban lãnh đạo của tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở mà hợp đồng hết hạn khi đang trong nhiệm kỳ. Ngoài các nhóm này, việc ký nối nhiều hợp đồng ngắn để né chuyển loại là trái luật.
Đặt hai loại hợp đồng cạnh nhau
Hai loại hợp đồng cho người lao động các quyền cơ bản như nhau về lương, nghỉ ngơi, bảo hiểm, an toàn lao động. Khác biệt nằm chủ yếu ở cách kết thúc và mức độ ổn định:
| Tiêu chí | Không xác định thời hạn | Xác định thời hạn |
|---|---|---|
| Thời điểm kết thúc | Không định trước | Định trước, tối đa 36 tháng |
| Hết hạn hợp đồng | Không có khái niệm hết hạn | Là một căn cứ chấm dứt; tiếp tục làm thì áp quy tắc 30 ngày |
| Số lần ký | Một lần, duy trì tới khi chấm dứt | Tối đa hai lần liên tiếp, trừ nhóm đặc thù |
| Người lao động nghỉ việc | Báo trước ít nhất 45 ngày, trừ trường hợp được nghỉ không cần báo trước | Báo trước ít nhất 30 ngày (hợp đồng từ 12 đến 36 tháng) hoặc 3 ngày làm việc (dưới 12 tháng) |
| Người sử dụng lao động chấm dứt | Chỉ khi có căn cứ luật định, báo trước ít nhất 45 ngày | Có căn cứ luật định, báo trước theo thời hạn hợp đồng; hoặc khi hết hạn |
| Mức độ ổn định | Cao hơn, phù hợp công việc thường xuyên | Phù hợp việc có thời hạn, dự án, thay thế tạm thời |
Chi tiết các căn cứ, ngoại lệ và trình tự chấm dứt hợp đồng có nhiều tình huống riêng (ốm đau dài ngày, thiên tai, người lao động nghỉ việc vì bị ngược đãi…), thuộc chủ đề chấm dứt hợp đồng lao động. Ở đây chỉ cần nắm: hợp đồng không xác định thời hạn không phải là "không bao giờ chấm dứt", và hợp đồng xác định thời hạn không phải là "hết hạn là xong mọi chuyện".
Những hiểu lầm hay gặp ở cả hai phía
"Hợp đồng không thời hạn là biên chế, không ai cho nghỉ được." Sai. Người sử dụng lao động vẫn có quyền đơn phương chấm dứt khi có căn cứ như người lao động thường xuyên không hoàn thành công việc theo tiêu chí trong quy chế, ốm đau điều trị dài ngày chưa hồi phục, hoặc thay đổi cơ cấu, công nghệ theo đúng trình tự.
"Ký hợp đồng ngắn liên tục thì không phải chuyển loại." Sai. Giới hạn hai lần áp dụng bất kể thời hạn mỗi lần. Hợp đồng thứ ba trái quy định có thể bị xác định lại là không xác định thời hạn khi có tranh chấp.
"Gia hạn bằng phụ lục thì không tính là ký mới." Văn bản hướng dẫn giới hạn việc dùng phụ lục để sửa thời hạn hợp đồng, không cho dùng phụ lục làm thay đổi loại hợp đồng, trừ một số trường hợp đặc thù. Dùng phụ lục để kéo dài mãi không phải là đường vòng hợp lệ.
"Hợp đồng xác định thời hạn thì không phải trả trợ cấp thôi việc." Khi hợp đồng hết hạn và chấm dứt, người lao động đủ điều kiện vẫn có thể được trợ cấp thôi việc cho thời gian chưa tham gia bảo hiểm thất nghiệp, theo quy định về trợ cấp thôi việc.
"Người lao động ký hợp đồng ngắn thì không cần đóng bảo hiểm." Diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc do pháp luật bảo hiểm xã hội quy định theo thời hạn hợp đồng và tiền lương, không phụ thuộc loại hợp đồng là xác định hay không xác định thời hạn.
Câu hỏi thường gặp
Hợp đồng lao động thời vụ có còn được ký không?
Tên gọi "hợp đồng mùa vụ" không còn là một loại riêng từ năm 2021. Công việc thời vụ vẫn ký được, nhưng dưới dạng hợp đồng xác định thời hạn với thời hạn phù hợp, và nếu dưới 1 tháng thì có thể giao kết bằng lời nói trừ các trường hợp phải lập văn bản.
Hợp đồng thử việc có tính là một lần ký hợp đồng xác định thời hạn không?
Hợp đồng thử việc là thoả thuận riêng về thử việc, không phải hợp đồng lao động xác định thời hạn, nên không tính vào giới hạn hai lần. Nếu nội dung thử việc được ghi ngay trong hợp đồng lao động thì hợp đồng đó là lần ký thứ nhất.
Hết hạn hợp đồng mà công ty không báo, người lao động có phải tự nghỉ không?
Không bắt buộc. Nếu bạn vẫn đi làm và công ty vẫn giao việc, trả lương, quan hệ tiếp tục theo hợp đồng cũ trong 30 ngày; sau đó nếu không ký hợp đồng mới, hợp đồng tự chuyển thành không xác định thời hạn. Bạn nên giữ bằng chứng mình vẫn làm việc sau ngày hết hạn.
Ký hợp đồng lao động qua ứng dụng trên điện thoại có giá trị không?
Có, nếu được thực hiện theo pháp luật giao dịch điện tử: xác định được người ký, nội dung toàn vẹn sau khi ký và hai bên đều lưu được bản hợp đồng. Bạn nên tải bản hợp đồng đã ký về máy để tự giữ, không chỉ để trên hệ thống của công ty.
Người lao động có quyền đề nghị chuyển sang hợp đồng không xác định thời hạn sớm hơn không?
Có thể đề nghị và thoả thuận bất cứ lúc nào, vì luật chỉ đặt giới hạn tối đa chứ không cấm chuyển sớm. Nhiều doanh nghiệp ký hợp đồng không xác định thời hạn ngay sau thử việc với vị trí ổn định.
Hợp đồng xác định thời hạn có được ký dài hơn 36 tháng không?
Không. Thời hạn tối đa là 36 tháng. Nếu hai bên muốn gắn bó lâu hơn thì nên ký hợp đồng không xác định thời hạn. Hợp đồng ghi thời hạn vượt mốc này dễ bị xác định lại khi có tranh chấp.