Bộ luật Dân sự 2015 được Quốc hội thông qua ngày 24/11/2015, có hiệu lực từ 1/1/2017, thay cho Bộ luật Dân sự 2005. Bộ luật mới gọn hơn (689 điều so với 777 điều) nhưng đổi khá sâu: chỉ còn cá nhân và pháp nhân là chủ thể, toà không được từ chối giải quyết vì thiếu điều luật, trần lãi suất tính bằng con số cố định, hợp đồng có cơ chế "hoàn cảnh thay đổi cơ bản", và bồi thường ngoài hợp đồng không còn lấy lỗi làm điều kiện chung.
Những thay đổi này không chỉ là chuyện của sinh viên luật. Người mua bán nhà, cho vay tiền, góp vốn làm ăn hay chia thừa kế đều đang sống dưới bộ luật mới, trong khi rất nhiều lời khuyên truyền miệng vẫn dựa trên bản cũ. Bài này đi qua từng nhóm thay đổi, giải thích vì sao nhà làm luật đổi, và chỉ ra chỗ bạn hay bị nhầm khi đọc tài liệu cũ.
Ba thế hệ Bộ luật Dân sự và vị trí của bản 2015
Việt Nam có ba Bộ luật Dân sự. Bản đầu tiên năm 1995, có hiệu lực từ 1/7/1996, ra đời khi nền kinh tế mới chuyển sang cơ chế thị trường, nên còn mang nhiều dấu vết của tư duy quản lý hành chính: nhiều giao dịch phải xin phép, phải đăng ký mới có giá trị. Bản thứ hai năm 2005, có hiệu lực từ 1/1/2006, được soạn trong bối cảnh chuẩn bị gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới, mở rộng tự do hợp đồng và bỏ bớt nhiều ràng buộc hành chính.
Bản thứ ba là Bộ luật Dân sự 2015. Nó ra đời sau Hiến pháp 2013, bản hiến pháp đặt nặng nguyên tắc quyền con người, quyền công dân chỉ bị hạn chế bằng luật và trong trường hợp cần thiết. Vì vậy, tinh thần chung của bộ luật mới là coi luật dân sự là "luật chung" của các quan hệ giữa những chủ thể bình đẳng, tôn trọng thoả thuận, và hạn chế việc Nhà nước can thiệp vào giao dịch khi không thật cần.
Cũng cần nhớ rằng năm 2015 Quốc hội thông qua cùng lúc nhiều bộ luật lớn, trong đó có Bộ luật Dân sự, Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng dân sự và Bộ luật Tố tụng hình sự. Các bộ luật này được soạn song song nên có nhiều chỗ ăn khớp với nhau, ví dụ quy định toà không được từ chối giải quyết vụ việc dân sự xuất hiện ở cả Bộ luật Dân sự lẫn Bộ luật Tố tụng dân sự.
Chủ thể: chỉ còn cá nhân và pháp nhân
Bộ luật 2005 có bốn loại chủ thể. Ngoài cá nhân và pháp nhân, bộ luật cũ còn coi hộ gia đình và tổ hợp tác là chủ thể của quan hệ dân sự. Trên thực tế, điều này gây nhiều rắc rối: hộ gia đình gồm ai, thành viên nào ký thay được cho cả hộ, khi một người tách hộ thì tài sản chung của hộ chia thế nào.
Bộ luật 2015 rút về hai. Chủ thể của quan hệ dân sự nay chỉ là cá nhân và pháp nhân. Hộ gia đình, tổ hợp tác và các tổ chức khác không có tư cách pháp nhân vẫn tham gia giao dịch, nhưng thông qua các thành viên của mình, hoặc qua người được các thành viên uỷ quyền. Trách nhiệm phát sinh từ giao dịch được xác định theo tài sản chung của các thành viên và, khi không đủ, theo tài sản riêng của từng người theo phần tương ứng.
Ý nghĩa thực tế. Khi bạn ký hợp đồng với "hộ" ông A, đúng theo bộ luật mới là bạn đang giao dịch với các thành viên của hộ, nên cần biết ai đã đồng ý. Những giấy tờ đất cũ cấp cho "hộ gia đình" vẫn còn rất nhiều, và việc ai trong hộ có quyền với mảnh đất đó do pháp luật đất đai giải quyết, không chỉ dựa vào Bộ luật Dân sự.
Cách áp dụng luật: tập quán, tương tự pháp luật, án lệ và lẽ công bằng
Một thay đổi ít được nói tới nhưng rất căn bản nằm ở phần đầu bộ luật. Bộ luật 2015 quy định rõ thứ tự xử lý khi luật không có quy định và các bên không có thoả thuận: trước hết áp dụng tập quán, nếu tập quán không trái với các nguyên tắc cơ bản của luật dân sự; nếu không có tập quán thì áp dụng quy định của pháp luật điều chỉnh quan hệ tương tự; nếu vẫn không có thì áp dụng các nguyên tắc cơ bản của luật dân sự, án lệ và lẽ công bằng.
Đi kèm là quy định toà án không được từ chối giải quyết vụ, việc dân sự vì lý do chưa có điều luật để áp dụng. Dưới bộ luật cũ, đã có nhiều trường hợp người dân bị trả đơn vì "chưa có văn bản hướng dẫn". Bộ luật mới đặt trách nhiệm ngược lại: thiếu điều luật thì toà phải tìm giải pháp theo thứ tự nói trên.
Đây cũng là lần đầu án lệ và lẽ công bằng được ghi nhận trong Bộ luật Dân sự như một nguồn để giải quyết tranh chấp. Án lệ ở Việt Nam là những lập luận, phán quyết trong bản án được Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao lựa chọn và công bố để các toà khác nghiên cứu, áp dụng. Với người đọc phổ thông, điểm cần nhớ là: khi gặp một tình huống luật chưa nói rõ, không có nghĩa là bạn không có cách bảo vệ quyền lợi trước toà.
Bảng so sánh nhanh: bản 2005 và bản 2015
Bảng dưới gom những thay đổi lớn và chắc chắn nhất. Mỗi dòng chỉ nêu tinh thần chính; chi tiết từng chế định nên đọc thẳng điều luật tương ứng.
| Nội dung | Bộ luật Dân sự 2005 | Bộ luật Dân sự 2015 |
|---|---|---|
| Chủ thể | Cá nhân, pháp nhân, hộ gia đình, tổ hợp tác | Chỉ cá nhân và pháp nhân; hộ gia đình, tổ hợp tác tham gia qua thành viên |
| Thiếu điều luật | Không có quy định cấm toà từ chối | Toà không được từ chối; áp dụng tập quán, tương tự pháp luật, án lệ, lẽ công bằng |
| Năng lực hành vi | Có người mất và người hạn chế năng lực hành vi | Thêm người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi |
| Trần lãi suất vay | Không quá 150% lãi suất cơ bản do Ngân hàng Nhà nước công bố | Không quá 20%/năm, trừ luật khác có quy định khác |
| Giao dịch sai hình thức | Toà cho thời hạn bổ sung hình thức, quá hạn thì vô hiệu | Đã thực hiện ít nhất hai phần ba nghĩa vụ thì toà có thể công nhận hiệu lực |
| Hợp đồng gặp biến cố | Chưa có cơ chế riêng | Có quy định về thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản |
| Biện pháp bảo đảm | Bảy biện pháp | Chín biện pháp, thêm bảo lưu quyền sở hữu và cầm giữ tài sản |
| Bồi thường ngoài hợp đồng | Lỗi là điều kiện chung | Không lấy lỗi làm điều kiện chung, trừ trường hợp luật quy định khác |
Những dòng về lãi suất, thời hiệu và giao dịch vô hiệu có bài riêng trong danh mục này, vì đó là những chỗ thay đổi ảnh hưởng trực tiếp tới tiền bạc của người dân.
Con người: năng lực, giới tính và quyền nhân thân
Người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi. Bộ luật 2015 bổ sung một nhóm nằm giữa người bình thường và người mất năng lực hành vi: người vì tình trạng thể chất hoặc tinh thần mà không đủ khả năng nhận thức, làm chủ hành vi nhưng chưa đến mức mất năng lực. Toà có thể tuyên bố tình trạng này và chỉ định người giám hộ, đồng thời xác định quyền, nghĩa vụ của người giám hộ. Đây là cách bảo vệ người cao tuổi suy giảm trí nhớ hay người bệnh nặng mà không tước toàn bộ năng lực của họ.
Độ tuổi được sắp xếp lại. Bộ luật mới tách người chưa thành niên thành các nhóm rõ hơn: dưới sáu tuổi, từ đủ sáu đến chưa đủ mười lăm tuổi, từ đủ mười lăm đến chưa đủ mười tám tuổi. Mỗi nhóm có phạm vi tự mình giao dịch khác nhau; chi tiết thuộc phần chung của bộ luật.
Xác định lại giới tính và chuyển đổi giới tính. Bộ luật 2015 ghi nhận quyền xác định lại giới tính và lần đầu nhắc tới việc chuyển đổi giới tính, giao cho luật riêng quy định. Người đã chuyển đổi có quyền, nghĩa vụ đăng ký thay đổi hộ tịch. Vì luật riêng cho việc chuyển đổi giới tính đến nay vẫn là chủ đề đang bàn, bạn nên kiểm tra văn bản hiện hành trước khi dựa vào quy định này để làm thủ tục.
Hợp đồng và bồi thường: hai thay đổi người làm ăn cần biết
Hoàn cảnh thay đổi cơ bản. Bộ luật 2005 gần như không có lối thoát cho bên bị biến cố làm hợp đồng trở nên quá thiệt hại, nếu biến cố đó chưa tới mức bất khả kháng. Bộ luật 2015 bổ sung cơ chế: khi hoàn cảnh thay đổi do nguyên nhân khách quan xảy ra sau khi ký, các bên không thể lường trước, và nếu cứ thực hiện thì một bên bị thiệt hại nghiêm trọng, bên đó có quyền yêu cầu đàm phán lại. Đàm phán không thành thì có thể yêu cầu toà chấm dứt hoặc sửa đổi hợp đồng. Trong thời gian đàm phán, các bên vẫn phải tiếp tục thực hiện nghĩa vụ, trừ khi có thoả thuận khác.
Bồi thường ngoài hợp đồng không còn lấy lỗi làm điều kiện chung. Bộ luật 2005 mở đầu phần bồi thường bằng ý "người nào do lỗi cố ý hoặc lỗi vô ý xâm phạm…". Bộ luật 2015 viết lại: người nào có hành vi xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của người khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường, trừ trường hợp luật có quy định khác. Người gây thiệt hại được miễn khi chứng minh được thiệt hại phát sinh do sự kiện bất khả kháng hoặc hoàn toàn do lỗi của bên bị thiệt hại. Gánh nặng chứng minh vì vậy dịch chuyển về phía người gây thiệt hại.
Hai thay đổi này đi cùng hướng: bộ luật mới quan tâm hơn tới sự công bằng thực tế giữa các bên, thay vì chỉ nhìn vào câu chữ hợp đồng hay vào việc ai có lỗi.
Việc xảy ra trước năm 2017 áp dụng bộ luật nào
Bộ luật 2015 có một điều khoản chuyển tiếp riêng, nằm gần cuối bộ luật. Tinh thần của nó như sau. Giao dịch đã thực hiện xong trước ngày 1/1/2017 mà có tranh chấp thì áp dụng Bộ luật Dân sự 2005. Giao dịch đang thực hiện mà có nội dung, hình thức khác với bộ luật mới thì vẫn áp dụng bộ luật cũ. Giao dịch chưa thực hiện hoặc đang thực hiện mà có nội dung, hình thức phù hợp với bộ luật mới thì áp dụng bộ luật mới. Riêng thời hiệu được áp dụng theo bộ luật mới.
Ví dụ giả định: năm 2014, chị Mai ở Đà Nẵng cho người quen vay tiền với lãi suất hai bên tự thoả thuận, hợp đồng đã trả xong cả gốc lẫn lãi năm 2016, đến 2018 hai bên mới tranh cãi về số lãi đã trả. Đây là giao dịch đã thực hiện xong trước năm 2017, nên toà xem xét theo bộ luật 2005, kể cả quy định về trần lãi suất thời đó.
Cách xác định luật áp dụng cho từng loại việc cũ, như hợp đồng, hồ sơ, xử phạt hay thừa kế, là một chủ đề riêng của trang chuyên về hiệu lực văn bản. Ở đây bạn chỉ cần nhớ mốc 1/1/2017 và nguyên tắc chung: giao dịch đã xong theo luật cũ, giao dịch mới theo luật mới, thời hiệu theo luật mới.
Câu hỏi thường gặp
Bộ luật Dân sự 2005 còn hiệu lực không?
Không. Bộ luật Dân sự 2005 hết hiệu lực từ ngày 1/1/2017, khi Bộ luật Dân sự 2015 bắt đầu có hiệu lực. Tuy vậy, toà vẫn có thể áp dụng bộ luật cũ cho những giao dịch đã thực hiện xong trước mốc đó hoặc đang thực hiện mà nội dung khác bộ luật mới, theo điều khoản chuyển tiếp.
Sổ đỏ cấp cho hộ gia đình có còn giá trị khi hộ gia đình không còn là chủ thể dân sự?
Giấy chứng nhận đã cấp vẫn có giá trị. Việc hộ gia đình không còn là chủ thể trong Bộ luật Dân sự chỉ thay đổi cách tham gia giao dịch: các thành viên có chung quyền sử dụng đất cùng tham gia hoặc uỷ quyền cho người đại diện. Ai là thành viên có quyền với mảnh đất được xác định theo pháp luật đất đai và giấy tờ cụ thể.
Án lệ có bắt buộc toà phải làm theo không?
Án lệ được Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao lựa chọn và công bố để các toà nghiên cứu, áp dụng khi gặp tình huống tương tự. Nếu toà không áp dụng án lệ trong một tình huống tương tự thì phải nêu rõ lý do trong bản án. Án lệ không thay thế điều luật mà chủ yếu lấp chỗ luật chưa rõ.
Hoàn cảnh thay đổi cơ bản khác bất khả kháng thế nào?
Bất khả kháng là sự kiện khách quan khiến việc thực hiện nghĩa vụ trở nên không thể dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết, và thường dẫn tới miễn trách nhiệm. Hoàn cảnh thay đổi cơ bản là khi vẫn thực hiện được nhưng nếu thực hiện thì một bên bị thiệt hại nghiêm trọng; hệ quả là quyền yêu cầu đàm phán lại, sửa đổi hoặc chấm dứt hợp đồng.
Đọc sách luật cũ viết theo Bộ luật Dân sự 2005 có còn dùng được không?
Phần lý thuyết nền như khái niệm tài sản, nghĩa vụ, hợp đồng vẫn có giá trị tham khảo vì bộ luật mới kế thừa nhiều. Nhưng số điều, con số cụ thể như lãi suất, thời hiệu, mức bồi thường tinh thần và các chế định mới đã khác. Khi trích dẫn hoặc áp dụng vào việc thật, bạn nên đối chiếu với Bộ luật Dân sự 2015 và văn bản hướng dẫn hiện hành.
Bộ luật Dân sự 2015 đã được sửa đổi lần nào chưa?
Một số luật chuyên ngành ban hành sau năm 2017 có điều chỉnh những nội dung liên quan, và quy định về lãi suất cho phép Uỷ ban Thường vụ Quốc hội điều chỉnh mức trần khi cần. Trước khi dựa vào một điều cụ thể để giải quyết việc thật, bạn nên kiểm tra văn bản hợp nhất mới nhất trên cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật chính thức.