Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) có hiệu lực từ 1/1/2018, thay Bộ luật Hình sự 1999. Năm thay đổi lớn nhất: pháp nhân thương mại lần đầu phải chịu trách nhiệm hình sự; hình phạt tử hình được thu hẹp và không áp dụng với người từ đủ 75 tuổi; phạt tiền trở thành hình phạt chính cho nhiều tội hơn; nhiều tình tiết mơ hồ như "hậu quả nghiêm trọng" được thay bằng con số cụ thể; và người dưới 18 tuổi phạm tội có hệ thống xử lý riêng, đặt giáo dục lên trước.
Bộ luật mới dài hơn đáng kể, 426 điều so với 344 điều của bản cũ, phần lớn vì các tội được tách nhỏ và mô tả cụ thể hơn. Bài này đi qua những thay đổi ở mức chế định chung, không đi vào khung hình phạt của từng tội. Mục đích là để bạn hiểu luật hình sự hôm nay "nghĩ" khác bản cũ ở đâu.
Từ bản 1985 đến bản 2015: ba thế hệ luật hình sự
Bộ luật Hình sự đầu tiên của Việt Nam được thông qua năm 1985, có hiệu lực từ 1/1/1986, và được sửa đổi nhiều lần trong những năm đầu đổi mới. Bộ luật Hình sự 1999 có hiệu lực từ 1/7/2000, phản ánh giai đoạn kinh tế thị trường đã định hình, và được sửa đổi một lần lớn vào năm 2009.
Bộ luật Hình sự 2015 ra đời sau Hiến pháp 2013, trong cùng đợt Quốc hội thông qua hàng loạt bộ luật lớn cuối năm 2015. Bộ luật này có một lịch sử hiệu lực đặc biệt: dự kiến chạy từ giữa năm 2016 nhưng bị lùi lại, được sửa đổi năm 2017 rồi mới có hiệu lực từ 1/1/2018. Câu chuyện đó có bài riêng trong danh mục này.
Sau đó, bộ luật tiếp tục được sửa đổi, đáng chú ý là lần sửa năm 2025 có hiệu lực từ 1/7/2025. Khi nói "Bộ luật Hình sự hiện hành", cách gọi đầy đủ là Bộ luật Hình sự 2015 được sửa đổi, bổ sung bởi các luật sửa đổi tương ứng. Bài này tập trung vào bước nhảy lớn nhất: từ bản 1999 sang bản 2015.
Pháp nhân thương mại: chủ thể mới của tội phạm
Trước năm 2018, chỉ con người phạm tội. Bộ luật 1999 chỉ truy cứu trách nhiệm hình sự cá nhân. Khi một doanh nghiệp gây ô nhiễm nghiêm trọng hay buôn lậu quy mô lớn, luật chỉ xử được những người cụ thể trong doanh nghiệp, còn bản thân doanh nghiệp thường chỉ bị xử phạt hành chính.
Bộ luật 2015 bổ sung pháp nhân thương mại. Pháp nhân thương mại, tức pháp nhân có mục tiêu chính là tìm kiếm lợi nhuận và chia lợi nhuận cho thành viên, có thể phải chịu trách nhiệm hình sự về một số tội được liệt kê, chủ yếu trong lĩnh vực kinh tế, môi trường và một số tội về trật tự, an toàn công cộng. Pháp nhân phi thương mại như cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội không thuộc diện này.
Bốn điều kiện cùng lúc. Pháp nhân chỉ phải chịu trách nhiệm khi hành vi được thực hiện nhân danh pháp nhân, vì lợi ích của pháp nhân, có sự chỉ đạo, điều hành hoặc chấp thuận của pháp nhân, và chưa hết thời hiệu truy cứu. Thiếu một điều kiện là không đủ.
Hình phạt riêng cho pháp nhân. Hình phạt chính gồm phạt tiền, đình chỉ hoạt động có thời hạn và đình chỉ hoạt động vĩnh viễn; hình phạt bổ sung gồm cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực, cấm huy động vốn. Việc pháp nhân chịu trách nhiệm không loại trừ trách nhiệm hình sự của cá nhân có liên quan.
Chính sách hình phạt: nhân đạo hơn, nhưng nghiêm hơn ở chỗ cần nghiêm
Hướng chung của bộ luật 2015 là giảm hình phạt tước tự do và tước tính mạng ở những chỗ không thật cần, đồng thời mở rộng các hình phạt kinh tế. Có ba biểu hiện rõ. Thứ nhất, số tội có hình phạt tử hình tiếp tục được thu hẹp so với bản 1999, nối tiếp xu hướng từ lần sửa 2009, và sau này còn thu hẹp thêm ở lần sửa 2025.
Thứ hai, bộ luật 2015 bổ sung nhóm người không bị áp dụng tử hình: ngoài người dưới 18 tuổi khi phạm tội, phụ nữ có thai và phụ nữ đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi như trước, nay có thêm người từ đủ 75 tuổi trở lên khi phạm tội hoặc khi xét xử. Bộ luật cũng có quy định riêng cho người bị kết án tử hình về một số tội tham nhũng mà sau đó chủ động nộp lại phần lớn tài sản, hợp tác tích cực, thì không bị thi hành án tử hình.
Thứ ba, phạt tiền được mở rộng làm hình phạt chính cho các tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng và một số tội rất nghiêm trọng trong lĩnh vực kinh tế, môi trường, trật tự công cộng. Ý tưởng là với những tội vì lợi, đánh vào lợi ích kinh tế có khi hiệu quả hơn giam giữ.
Đi kèm là những chỗ nghiêm hơn: nhiều tội mới được bổ sung để theo kịp đời sống, và cách mô tả tội cụ thể hơn khiến việc né trách nhiệm bằng kẽ hở câu chữ khó hơn.
Tình tiết định khung được lượng hoá: một thay đổi kỹ thuật lớn
Bộ luật 1999 dùng nhiều khái niệm định tính như "gây hậu quả nghiêm trọng", "rất nghiêm trọng", "đặc biệt nghiêm trọng", để văn bản hướng dẫn giải thích sau. Bộ luật 2015 đưa phần lớn các mức này vào ngay điều luật bằng con số. Bảng dưới minh hoạ sự khác nhau trong cách viết, không trích nguyên văn điều luật nào.
| Khía cạnh | Cách viết kiểu bộ luật 1999 | Cách viết kiểu bộ luật 2015 |
|---|---|---|
| Hậu quả | "Gây hậu quả nghiêm trọng", giải thích trong văn bản hướng dẫn | Thiệt hại về tài sản từ mức A đến dưới mức B đồng, hoặc tỷ lệ tổn thương cơ thể cụ thể |
| Số lượng | "Số lượng lớn" | Khối lượng, số lượng tính bằng đơn vị cụ thể |
| Nhân thân | Nhắc chung "đã bị xử lý mà còn vi phạm" | Ghi rõ đã bị xử phạt vi phạm hành chính hoặc đã bị kết án về hành vi nào, chưa được xoá án tích |
| Nơi tìm | Điều luật cộng thông tư, nghị quyết hướng dẫn | Phần lớn nằm ngay trong điều luật |
Lợi ích của việc lượng hoá là người dân và cơ quan tiến hành tố tụng đọc cùng một con số, giảm việc hai nơi xử khác nhau cho cùng một hành vi. Hạn chế là con số tiền cố định có thể lạc hậu theo thời gian, nên các lần sửa đổi sau thường phải điều chỉnh lại ngưỡng.
Đây cũng là lý do bạn không nên dùng tài liệu viết theo bộ luật 1999 để tự đánh giá một hành vi xảy ra hôm nay: ngưỡng và cách tính có thể đã khác hoàn toàn.
Người dưới 18 tuổi: một chương riêng, giáo dục đặt trước
Tuổi chịu trách nhiệm hình sự được viết rõ hơn. Bộ luật 1999 quy định người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi chịu trách nhiệm hình sự về tội rất nghiêm trọng do cố ý hoặc tội đặc biệt nghiêm trọng. Bộ luật 2015, sau lần sửa năm 2017, liệt kê cụ thể các điều luật mà người ở độ tuổi này phải chịu trách nhiệm, chủ yếu là các tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, tình dục, tài sản và về ma tuý. Người từ đủ 16 tuổi chịu trách nhiệm về mọi tội phạm, trừ những tội bộ luật có quy định khác.
Biện pháp giám sát, giáo dục khi được miễn trách nhiệm. Người dưới 18 tuổi được miễn trách nhiệm hình sự có thể phải chịu một trong các biện pháp giám sát, giáo dục: khiển trách, hoà giải tại cộng đồng, hoặc giáo dục tại cấp xã. Đây là điểm mới, cho phép xử lý mà không để lại án tích.
Hình phạt nhẹ hơn và có giới hạn. Với người dưới 18 tuổi, không áp dụng tù chung thân, tử hình; mức tù tối đa thấp hơn nhiều so với người thành niên, và phải ưu tiên các biện pháp không tước tự do. Chi tiết thuộc danh mục về hình phạt và miễn, giảm của trang.
Những tội mới phản ánh đời sống mới
Bộ luật 2015 bổ sung nhiều tội danh mà bản 1999 chưa có, phần lớn ở lĩnh vực kinh tế, xã hội. Một vài ví dụ dễ nhận ra:
- Trốn đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp cho người lao động: trước đây chủ yếu bị xử lý hành chính, nay có thể bị xử lý hình sự khi đủ các dấu hiệu luật định.
- Tổ chức mang thai hộ vì mục đích thương mại: đi cùng việc Luật Hôn nhân và gia đình 2014 cho phép mang thai hộ vì mục đích nhân đạo và cấm mang thai hộ vì mục đích thương mại.
- Vi phạm quy định về cạnh tranh: một số hành vi thoả thuận hạn chế cạnh tranh gây thiệt hại lớn có thể bị xử lý hình sự.
- Các tội trong lĩnh vực bảo hiểm, chứng khoán, công nghệ thông tin: được bổ sung, tách hoặc viết lại chi tiết hơn để theo kịp các hình thức gian lận mới.
Ở chiều ngược lại, một số tội mang nặng tính quản lý hành chính trong bộ luật cũ được bỏ hoặc thay bằng tội cụ thể hơn. Khi cần biết một hành vi đang là tội hay chỉ là vi phạm hành chính, bạn nên tra bộ luật hiện hành, không dựa vào danh sách tội của bản cũ. Ranh giới hành chính và hình sự trong các tình huống đời thường được giảng ở trang chuyên về cấu thành vi phạm.
Hành vi xảy ra trước năm 2018 bị xử theo bộ luật nào
Nguyên tắc nền của luật hình sự là áp dụng bộ luật có hiệu lực tại thời điểm hành vi phạm tội được thực hiện. Ngoại lệ quan trọng: điều luật mới xoá bỏ một tội, quy định hình phạt nhẹ hơn, tình tiết giảm nhẹ mới hoặc mở rộng phạm vi miễn trách nhiệm, miễn hình phạt, xoá án tích, nói chung là có lợi cho người phạm tội, thì được áp dụng cả với hành vi xảy ra trước khi điều luật đó có hiệu lực. Ngược lại, điều luật mới bất lợi hơn thì không áp dụng ngược về trước.
Ví dụ giả định: một người thực hiện hành vi năm 2016, đến năm 2018 mới bị xét xử. Toà xem xét theo bộ luật 1999, nhưng những điểm nào của bộ luật 2015 có lợi hơn cho người đó, như hình phạt nhẹ hơn hay ngưỡng định khung cao hơn, thì được áp dụng.
Cách áp dụng nguyên tắc này cho vụ đang xử hay án đang thi hành được giảng kỹ ở trang chuyên về luật mới áp cho việc cũ. Nếu bạn hoặc người thân đang liên quan một vụ việc hình sự, đó là lúc cần luật sư bào chữa, không nên tự đối chiếu hai bộ luật.
Câu hỏi thường gặp
Bộ luật Hình sự 1999 còn được dùng không?
Bộ luật Hình sự 1999 đã hết hiệu lực từ 1/1/2018. Tuy vậy, nó vẫn có thể được áp dụng cho hành vi xảy ra trước mốc đó, trừ những điểm bộ luật 2015 có lợi hơn cho người phạm tội. Vì vậy, các bản án về hành vi cũ đôi khi vẫn viện dẫn cả hai bộ luật.
Doanh nghiệp tư nhân có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự không?
Bộ luật Hình sự áp dụng cho pháp nhân thương mại. Doanh nghiệp tư nhân theo Luật Doanh nghiệp không có tư cách pháp nhân, nên trách nhiệm hình sự sẽ được xem xét với cá nhân chủ doanh nghiệp và những người liên quan. Các loại công ty có tư cách pháp nhân thì có thể thuộc diện pháp nhân thương mại.
Pháp nhân bị xử lý hình sự thì giám đốc có bị xử lý không?
Có thể. Bộ luật quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại không loại trừ trách nhiệm hình sự của cá nhân. Người trực tiếp thực hiện, chỉ đạo hành vi vẫn có thể bị truy cứu nếu đủ dấu hiệu tội phạm, độc lập với việc pháp nhân bị xử lý.
Vì sao lượng hoá tình tiết lại quan trọng với người dân?
Khi điều luật ghi rõ ngưỡng thiệt hại hay số lượng, người dân có thể tự hiểu ranh giới giữa vi phạm hành chính và tội phạm, còn cơ quan tố tụng ở các địa phương áp dụng thống nhất hơn. Nó giảm sự tuỳ nghi trong việc đánh giá thế nào là hậu quả nghiêm trọng.
Người 75 tuổi phạm tội có được miễn trách nhiệm hình sự không?
Không. Quy định mới chỉ nói không áp dụng hình phạt tử hình với người từ đủ 75 tuổi trở lên khi phạm tội hoặc khi xét xử. Người cao tuổi vẫn chịu trách nhiệm hình sự, nhưng tuổi cao có thể được cân nhắc là tình tiết giảm nhẹ theo quy định.
Lần sửa đổi năm 2025 có thay đổi những điểm trong bài không?
Lần sửa năm 2025 có hiệu lực từ 1/7/2025, trong đó đáng chú ý là bỏ hình phạt tử hình ở một số tội. Các chế định nền được nêu trong bài như pháp nhân thương mại, lượng hoá tình tiết, xử lý người dưới 18 tuổi vẫn giữ tinh thần chung. Khi áp dụng cụ thể, nên đối chiếu văn bản hợp nhất mới nhất.