Tình thế cấp thiết là tình thế của người vì muốn tránh gây thiệt hại cho quyền, lợi ích hợp pháp của mình, của người khác, hoặc lợi ích của Nhà nước, cơ quan, tổ chức mà không còn cách nào khác là phải gây một thiệt hại nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa. Theo Điều 23 Bộ luật Hình sự 2015, hành vi gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết không phải là tội phạm. Nếu thiệt hại gây ra rõ ràng vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết, người gây thiệt hại phải chịu trách nhiệm hình sự.
Chế định này nghe xa lạ nhưng gặp trong đời sống nhiều hơn người ta tưởng: phá cửa nhà hàng xóm vắng chủ để cứu đám cháy, cắt dây điện của người khác để cứu người bị điện giật, lái xe đâm vào hàng rào để tránh một đứa trẻ chạy ra đường. Bài này giải thích điều kiện của tình thế cấp thiết, phân biệt với phòng vệ chính đáng, và chỉ ra chỗ ranh giới vượt quá.
Bản chất: chọn thiệt hại nhỏ để cứu thiệt hại lớn
Ý tưởng đằng sau tình thế cấp thiết rất gần với lẽ thường. Khi hai lợi ích hợp pháp va vào nhau và không thể giữ được cả hai, xã hội chấp nhận việc hy sinh lợi ích nhỏ hơn để cứu lợi ích lớn hơn. Người hành động trong hoàn cảnh đó không đáng bị coi là tội phạm, vì xét tổng thể họ đã làm giảm thiệt hại chứ không gây thêm.
Nguồn nguy hiểm trong tình thế cấp thiết rất đa dạng: thiên tai như lũ, bão, sạt lở; hoả hoạn; tai nạn; sự cố kỹ thuật; súc vật tấn công; bệnh tật cấp tính; thậm chí hành vi của con người nhưng thiệt hại lại gây cho người thứ ba. Điểm chung là nguy cơ thiệt hại có thật, đang hiện hữu và đe doạ xảy ra ngay.
Ví dụ giả định: trong đợt mưa lớn ở một khu dân cư thuộc Quảng Ngãi, nước dâng nhanh làm một cụ già mắc kẹt trong nhà. Một người hàng xóm phá cửa sổ của căn nhà bên cạnh, đang khoá vì chủ đi vắng, để lấy lối thoát đưa cụ ra. Cửa sổ bị hỏng là thiệt hại có thật, nhưng nhỏ hơn rất nhiều so với tính mạng con người. Đây là hình mẫu điển hình của tình thế cấp thiết.
Bốn điều kiện để được coi là tình thế cấp thiết
Có nguy cơ thiệt hại thực tế, đang đe doạ. Nguy cơ phải có thật và cấp bách, không phải tưởng tượng hay suy đoán xa. Nếu nguy cơ đã qua, hoặc còn rất lâu mới xảy ra, thì không còn "cấp thiết".
Lợi ích được bảo vệ là lợi ích hợp pháp. Có thể là của chính mình, của người khác, của Nhà nước, cơ quan, tổ chức. Một người đang bỏ trốn khỏi việc bắt giữ hợp pháp không thể viện dẫn tình thế cấp thiết để gây thiệt hại cho người khác nhằm thoát thân.
Không còn cách nào khác. Gây thiệt hại phải là biện pháp cuối cùng. Nếu lúc đó có cách khác ít thiệt hại hơn hoặc không gây thiệt hại, như gọi chủ nhà mở cửa kịp, dùng lối thoát sẵn có, thì không thoả điều kiện này. Việc đánh giá đặt trong hoàn cảnh thực tế lúc đó, không phải bằng sự sáng suốt của người ngồi phân tích sau sự việc.
Thiệt hại gây ra nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa. Đây là điều kiện đặc trưng nhất. Tính mạng và sức khoẻ con người được coi trọng hơn tài sản; tài sản giá trị lớn hơn được ưu tiên hơn tài sản giá trị nhỏ. Thiệt hại ngang bằng hoặc lớn hơn thì không còn là tình thế cấp thiết.
Đặt cạnh phòng vệ chính đáng
Phòng vệ chính đáng và tình thế cấp thiết đều thuộc nhóm loại trừ trách nhiệm hình sự, đều có ranh giới vượt quá, nhưng khác nhau ở nhiều điểm căn bản.
| Tiêu chí | Phòng vệ chính đáng | Tình thế cấp thiết |
|---|---|---|
| Nguồn nguy hiểm | Hành vi xâm phạm trái pháp luật của con người | Mọi nguồn: thiên tai, cháy, tai nạn, súc vật, sự cố, hành vi con người |
| Ai chịu thiệt hại | Chính người đang xâm phạm | Thường là người thứ ba không có lỗi |
| Yêu cầu về mức thiệt hại | Chống trả cần thiết, tương xứng với hành vi xâm phạm; thiệt hại cho người tấn công có thể lớn hơn thiệt hại họ định gây | Bắt buộc thiệt hại gây ra nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa |
| Có cách khác thì sao | Không bắt buộc phải bỏ chạy trước khi chống trả | Chỉ được gây thiệt hại khi không còn cách nào khác |
| Bồi thường dân sự | Người phòng vệ chính đáng không phải bồi thường cho người xâm phạm | Người gây thiệt hại không phải bồi thường; người đã gây ra tình thế cấp thiết phải bồi thường cho người bị thiệt hại |
Điểm khác quan trọng nhất là đối tượng chịu thiệt hại. Vì tình thế cấp thiết làm thiệt hại người vô can, luật đặt yêu cầu khắt khe hơn: phải thật sự không còn cách khác và phải gây thiệt hại nhỏ hơn.
Vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết
Bộ luật quy định: trong trường hợp thiệt hại gây ra rõ ràng vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết, người gây thiệt hại phải chịu trách nhiệm hình sự. Chữ "rõ ràng" cho thấy luật không bắt người trong lúc nguy cấp phải tính toán chính xác như cân hàng. Chỉ khi sự chênh lệch hiển nhiên, ai đặt vào hoàn cảnh đó cũng nhận ra, thì mới bị coi là vượt quá.
Ví dụ giả định: một con chó lạ chạy vào sân và gầm gừ với đứa trẻ, bố đứa trẻ có thể bế con lên, đóng cổng, hoặc xua con chó đi. Thay vào đó, người bố lái ô tô lùi mạnh làm sập cả bức tường rào của hàng xóm để chặn con chó, trong khi nguy cơ có thể ngăn bằng cách đơn giản hơn nhiều. Thiệt hại gây ra rõ ràng vượt xa yêu cầu của tình huống.
Khi đã xác định là vượt quá, người gây thiệt hại phải chịu trách nhiệm theo tội danh tương ứng với hậu quả, nhưng "phạm tội trong trường hợp vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết" là một tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự được bộ luật liệt kê. Ngoài ra, nhiều hành vi gây thiệt hại tài sản ở mức nhỏ nếu không đủ dấu hiệu của tội phạm thì không bị xử lý hình sự, mà chỉ đặt ra trách nhiệm dân sự.
Khi đánh giá có vượt quá hay không, cơ quan tiến hành tố tụng đặt mình vào đúng hoàn cảnh lúc đó: người hành động có bao nhiêu thời gian để suy nghĩ, họ biết gì về nguy cơ, xung quanh có ai giúp được không, có phương tiện nào khác trong tầm tay không. Một quyết định đưa ra trong vài giây giữa khói lửa không bị soi bằng tiêu chuẩn của người ngồi bàn giấy sau nhiều ngày. Ngược lại, nếu người đó có đủ thời gian, đủ thông tin mà vẫn chọn cách gây thiệt hại lớn, sự chênh lệch sẽ bị nhìn nhận nghiêm khắc hơn. Lời khai của người chứng kiến về diễn biến từng phút thường có giá trị rất lớn ở điểm này.
Ai bồi thường cho người vô can bị thiệt hại
Câu hỏi này làm nhiều người lo lắng: mình phá cửa cứu người, chủ nhà có bắt mình đền không? Bộ luật Dân sự 2015 có quy định riêng về bồi thường thiệt hại trong tình thế cấp thiết. Theo đó, người gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết không phải bồi thường cho người bị thiệt hại. Người đã gây ra tình thế cấp thiết, nếu có, thì phải bồi thường cho người bị thiệt hại.
Quay lại ví dụ đám cháy: nếu ngọn lửa bắt nguồn từ việc một người đốt rác bất cẩn sát nhà, người đó có thể phải chịu trách nhiệm bồi thường cả phần cửa bị phá. Nếu nguồn nguy hiểm là thiên tai, không có ai "gây ra", thì người bị thiệt hại có thể tự gánh hoặc được hỗ trợ theo các chính sách, bảo hiểm liên quan.
Còn nếu vượt quá yêu cầu, người gây thiệt hại phải bồi thường phần thiệt hại xảy ra do việc vượt quá đó. Cách tính cụ thể phụ thuộc chứng cứ về giá trị thiệt hại, nên trong những vụ có giá trị lớn, hai bên thường cần thương lượng có biên bản, hoặc nhờ người làm nghề tư vấn trước khi đi đến tranh chấp.
Những tình huống đời thường dễ gặp và câu hỏi nên đặt ra
Trên đường, tình thế cấp thiết hay gặp nhất là đánh lái tránh người, tránh vật cản bất ngờ và va vào tài sản của người khác. Câu hỏi cần đặt ra: nguy cơ có thật và đột ngột không, người lái có đang tuân thủ luật giao thông không, có cách tránh khác ít thiệt hại hơn không. Người đang chạy quá tốc độ hoặc đã uống rượu bia thì khó viện dẫn tình thế cấp thiết, vì chính họ góp phần tạo ra tình huống.
Trong nhà và khu dân cư, tình huống thường là cháy, rò khí gas, ngập nước, người bị ngất trong phòng khoá trái. Phá khoá, phá cửa, cắt nguồn điện chung để cứu người là những hành động mà luật hướng tới bảo vệ. Sau đó, việc nên làm là báo ngay cho chủ tài sản và tổ trưởng dân phố hoặc công an phường, xã, ghi lại hiện trạng bằng hình ảnh để tránh hiểu lầm.
Trong sản xuất, kinh doanh, có những quyết định như xả bỏ một lô hàng để cứu cả kho khỏi cháy lan, tắt một dây chuyền làm hỏng sản phẩm dở dang để tránh nổ. Những quyết định này thường có quy trình nội bộ; tuân thủ quy trình ứng phó sự cố là cách tốt nhất để sau đó chứng minh đây là tình thế cấp thiết. Nếu thiệt hại liên quan tới tính mạng, sức khoẻ, hoặc có tranh chấp giá trị lớn, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc nhờ luật sư xem xét hồ sơ trước khi trả lời cơ quan chức năng.
Câu hỏi thường gặp
Tình thế cấp thiết có phải là tội phạm không?
Không. Bộ luật Hình sự 2015 quy định hành vi gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết không phải là tội phạm, với điều kiện có nguy cơ thực tế, không còn cách nào khác và thiệt hại gây ra nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa.
Tình thế cấp thiết khác phòng vệ chính đáng ở điểm nào quan trọng nhất?
Phòng vệ chính đáng gây thiệt hại cho chính người đang tấn công, còn tình thế cấp thiết thường gây thiệt hại cho người thứ ba vô can. Vì vậy tình thế cấp thiết đòi hỏi thiệt hại gây ra phải nhỏ hơn và phải không còn cách nào khác.
Phá cửa nhà người khác để cứu cháy có phải đền không?
Theo Bộ luật Dân sự, người gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết không phải bồi thường; người đã gây ra tình thế cấp thiết phải bồi thường cho người bị thiệt hại. Nếu việc phá hoại rõ ràng vượt quá mức cần thiết thì phải bồi thường phần vượt quá.
Thế nào là vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết?
Là khi thiệt hại gây ra rõ ràng vượt quá mức cần thiết để ngăn ngừa nguy cơ, chẳng hạn có cách đơn giản hơn mà vẫn chọn cách gây thiệt hại lớn. Khi đó người gây thiệt hại phải chịu trách nhiệm hình sự nếu đủ dấu hiệu tội phạm, nhưng được coi là tình tiết giảm nhẹ.
Đánh lái tránh người đi bộ rồi đâm vào xe khác có phải tình thế cấp thiết không?
Có thể, nếu nguy cơ xuất hiện đột ngột, người lái đang tuân thủ luật giao thông và không còn cách tránh nào ít thiệt hại hơn. Nếu người lái chạy quá tốc độ, sai làn hay có nồng độ cồn thì việc viện dẫn tình thế cấp thiết khó được chấp nhận.
Sau khi gây thiệt hại trong tình thế cấp thiết nên làm gì?
Bạn nên báo ngay cho chủ tài sản và chính quyền hoặc công an nơi xảy ra, chụp ảnh hiện trạng, ghi tên người chứng kiến, giữ lại bằng chứng về nguy cơ lúc đó. Những bằng chứng này giúp chứng minh hành vi là cần thiết nếu sau đó có tranh chấp.