Bộ luật Dân sự 2015 chia thiệt hại được bồi thường ngoài hợp đồng thành bốn nhóm: thiệt hại do tài sản bị xâm phạm (Điều 589), do sức khoẻ bị xâm phạm (Điều 590), do tính mạng bị xâm phạm (Điều 591) và do danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm (Điều 592). Mỗi nhóm có danh sách khoản riêng; ba nhóm sau còn có khoản bù đắp tổn thất tinh thần với mức trần tính theo lương cơ sở.
Bài này là bản đồ tổng quát của cả bốn nhóm, để bạn biết một yêu cầu bồi thường đầy đủ gồm những khoản gì và khoản nào không có căn cứ. Cách lập bảng tính chi tiết cho từng vụ thương tích, tai nạn có quy trình thực hành riêng và cần chứng từ cụ thể; ở đây chỉ dừng ở mức hiểu luật nghĩ thế nào.
Nhóm một: tài sản bị xâm phạm
Điều 589 liệt kê thiệt hại khi tài sản bị xâm phạm gồm bốn khoản. Ví dụ giả định xuyên suốt: một xe tải lùi vào làm sập mái hiên và hỏng tủ kính của tiệm tạp hoá.
- Tài sản bị mất, bị huỷ hoại hoặc bị hư hỏng. Tủ kính vỡ, mái hiên sập, hàng hoá trong tủ bị dập. Tài sản mất hẳn thì tính theo giá trị thị trường tại thời điểm giải quyết; hư hỏng thì tính chi phí sửa chữa, phục hồi hoặc phần giá trị bị giảm.
- Lợi ích gắn liền với việc sử dụng, khai thác tài sản bị mất, bị giảm sút. Tiệm phải đóng cửa hai ngày để dọn dẹp, sửa chữa; thu nhập bình thường của hai ngày đó là thiệt hại có thể yêu cầu, nếu chứng minh được.
- Chi phí hợp lý để ngăn chặn, hạn chế và khắc phục thiệt hại. Tiền thuê người chuyển hàng ra chỗ khác, tiền mua bạt che tạm, chi phí dọn dẹp mảnh vỡ.
- Thiệt hại khác do luật quy định. Một số luật chuyên ngành có thể đặt thêm khoản riêng.
Chữ "hợp lý" lặp lại nhiều lần trong luật không phải ngẫu nhiên: bên bị thiệt hại không thể lấy cớ để thay tủ kính cũ bằng tủ kính cao cấp hơn hẳn, hay thuê người dọn với giá gấp mấy lần mặt bằng chung. Giữ hoá đơn, ảnh chụp tình trạng trước và sau, báo giá của hai ba nơi là cách để chứng minh tính hợp lý.
Nhóm hai và ba: sức khoẻ, tính mạng bị xâm phạm
Điều 590 và 591 có cấu trúc gần nhau, tính mạng bị xâm phạm bao gồm cả các khoản của sức khoẻ trước khi người bị hại mất. Bảng so sánh giúp bạn thấy khoản nào nằm ở đâu:
| Khoản | Sức khoẻ bị xâm phạm (Điều 590) | Tính mạng bị xâm phạm (Điều 591) |
|---|---|---|
| Chi phí cứu chữa | Chi phí hợp lý cho việc cứu chữa, bồi dưỡng, phục hồi sức khoẻ và chức năng bị mất, giảm sút | Thiệt hại do sức khoẻ bị xâm phạm trong thời gian trước khi chết |
| Thu nhập | Thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút của người bị thiệt hại | Như trên, trong thời gian điều trị trước khi chết |
| Người chăm sóc | Chi phí hợp lý và thu nhập thực tế bị mất của người chăm sóc trong thời gian điều trị; nếu mất khả năng lao động và cần người thường xuyên chăm sóc thì gồm cả chi phí chăm sóc lâu dài | Như trên, trước khi chết |
| Mai táng | Không có | Chi phí hợp lý cho việc mai táng |
| Cấp dưỡng | Không có | Tiền cấp dưỡng cho những người mà người bị thiệt hại có nghĩa vụ cấp dưỡng |
| Tổn thất tinh thần | Cho chính người bị thiệt hại; không thoả thuận được thì tối đa 50 lần mức lương cơ sở | Cho người thân thích thuộc hàng thừa kế thứ nhất (không có thì người đã trực tiếp nuôi dưỡng người bị hại hoặc được người đó nuôi dưỡng); tối đa 100 lần mức lương cơ sở |
Mức lương cơ sở do Nhà nước điều chỉnh theo từng thời kỳ, nên con số trần thay đổi theo thời gian. Trong thực tiễn, mức lương cơ sở dùng để tính thường là mức tại thời điểm giải quyết bồi thường; khi làm hồ sơ, hãy đối chiếu mức hiện hành và hướng dẫn mới nhất của Toà án nhân dân tối cao.
Nhóm bốn: danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm
Điều 592 dành cho thiệt hại khi danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm — chẳng hạn bị bịa đặt, xúc phạm công khai, đăng tải thông tin sai sự thật trên mạng xã hội. Thiệt hại gồm: chi phí hợp lý để hạn chế, khắc phục thiệt hại; thu nhập thực tế bị mất hoặc bị giảm sút; thiệt hại khác do luật quy định; cộng thêm khoản bù đắp tổn thất tinh thần, nếu không thoả thuận được thì tối đa 10 lần mức lương cơ sở.
Ví dụ giả định: một chủ tiệm bánh bị người khác đăng bài sai sự thật nói bánh dùng nguyên liệu hỏng, đơn hàng giảm hẳn trong một tháng. Chi phí hợp lý có thể gồm chi phí lập vi bằng ghi nhận bài đăng, chi phí đăng thông tin cải chính; thu nhập bị giảm sút có thể so với doanh thu những tháng trước, nếu có sổ sách. Tổn thất tinh thần do hai bên thoả thuận hoặc toà án xác định trong giới hạn luật định.
Ngoài bồi thường, người bị xâm phạm danh dự còn có quyền yêu cầu người vi phạm chấm dứt hành vi, xin lỗi, cải chính công khai theo các quy định về quyền nhân thân. Với pháp nhân, danh dự và uy tín cũng được bảo vệ, nhưng khoản tổn thất tinh thần là chỗ thường được hiểu là dành cho cá nhân.
Tổn thất tinh thần: hiểu đúng mức trần
Mức trần không phải mức đương nhiên. Con số 50, 100 hay 10 lần mức lương cơ sở là giới hạn tối đa khi các bên không thoả thuận được, không phải mức mặc định ai cũng được nhận. Toà án xem xét mức độ tổn thương, hoàn cảnh cụ thể để quyết định trong giới hạn đó.
Các bên được thoả thuận cao hơn. Luật chỉ đặt trần cho trường hợp không thoả thuận được. Nếu hai bên tự nguyện thống nhất một khoản bù đắp cao hơn, thoả thuận đó vẫn có giá trị.
Trong vụ tính mạng, khoản tinh thần dành cho người thân. Người được nhận là người thân thích thuộc hàng thừa kế thứ nhất của người chết: vợ, chồng, cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi. Mức trần 100 lần là tổng cho những người này, không phải cho mỗi người.
Tổn thất tinh thần cần lý lẽ, không chỉ cần con số. Người yêu cầu nên trình bày cụ thể tổn thương ảnh hưởng thế nào đến đời sống: phải nghỉ học, mất ngủ kéo dài, thay đổi ngoại hình, bị xa lánh sau tin đồn. Kết luận của cơ sở y tế về tình trạng tâm lý, lời xác nhận của người xung quanh giúp mức đề xuất có căn cứ hơn là đưa ra một con số tròn.
Không phải thiệt hại vật chất nào cũng có kèm tinh thần. Thiệt hại do tài sản bị xâm phạm (Điều 589) không có khoản tổn thất tinh thần riêng trong danh sách. Điều này đôi khi khiến người bị thiệt hại bất ngờ khi tài sản bị phá có giá trị kỷ niệm lớn.
Lập danh sách yêu cầu bồi thường theo bốn nhóm
Dù bạn là bên đòi hay bên bị đòi, đi theo các bước sau giúp danh sách khoản bồi thường có căn cứ và dễ thương lượng:
- Xác định quyền nào bị xâm phạm: tài sản, sức khoẻ, tính mạng hay danh dự. Một vụ việc có thể chạm nhiều nhóm cùng lúc (va chạm giao thông vừa hỏng xe vừa bị thương).
- Mở đúng điều luật của từng nhóm và liệt kê đủ các khoản luật cho phép. Khoản nào không có trong danh sách thì xem có thuộc "thiệt hại khác do luật quy định" không trước khi đưa vào.
- Gắn mỗi khoản với chứng từ: hoá đơn viện phí, đơn thuốc, hợp đồng lao động hoặc xác nhận thu nhập, hoá đơn sửa chữa, ảnh hiện trường, vi bằng.
- Với thu nhập bị mất, chuẩn bị căn cứ thu nhập ổn định trước đó; nếu không xác định được, thực tiễn thường dựa vào thu nhập trung bình của lao động cùng loại tại địa phương.
- Đề xuất khoản tổn thất tinh thần với lý lẽ cụ thể về mức độ ảnh hưởng, trong giới hạn luật định.
- Trừ phần thiệt hại do chính lỗi của người bị thiệt hại hoặc do không hạn chế thiệt hại, nếu có — bên kia sẽ nêu điều này, nên tự tính trước sẽ thực tế hơn.
Vụ việc có thương tích nặng, tử vong, hoặc số tiền lớn, nhiều bên liên quan thì nên tham khảo người làm nghề luật trước khi ký thoả thuận; bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được xem giúp danh sách khoản yêu cầu.
Những khoản thường bị đòi mà khó được chấp nhận
Từ cấu trúc bốn nhóm, có thể thấy một số yêu cầu hay xuất hiện nhưng thiếu căn cứ hoặc khó chứng minh. Thứ nhất là thu nhập "dự kiến" không có cơ sở: người bị thương nói sắp ký được hợp đồng lớn nhưng không có giấy tờ nào chứng minh. Thứ hai là chi phí vượt mức hợp lý: điều trị tại cơ sở đắt đỏ hơn hẳn trong khi tình trạng không đòi hỏi, hoặc thuê người chăm sóc với số lượng quá nhu cầu.
Thứ ba là khoản tinh thần trong vụ chỉ hỏng tài sản, như đã nói ở trên. Thứ tư là chi phí đi lại, ăn ở của quá nhiều người thân không trực tiếp chăm sóc. Thứ năm là các khoản phát sinh sau khi người bị thiệt hại không chịu hạn chế thiệt hại, ví dụ để xe hỏng ngoài trời mưa nhiều ngày khiến hư hại lan rộng.
Ngược lại, có những khoản người bị thiệt hại hay quên: chi phí bồi dưỡng phục hồi sức khoẻ sau khi ra viện, thu nhập bị mất của người chăm sóc, chi phí chăm sóc lâu dài khi mất khả năng lao động, tiền cấp dưỡng cho con chưa thành niên của người đã mất. Đọc kỹ từng điều giúp bạn không bỏ sót những khoản có căn cứ.
Câu hỏi thường gặp
Mức tổn thất tinh thần tối đa khi sức khoẻ bị xâm phạm là bao nhiêu?
Theo Điều 590 Bộ luật Dân sự 2015, nếu các bên không thoả thuận được thì mức bù đắp tổn thất tinh thần cho người có sức khoẻ bị xâm phạm tối đa không quá 50 lần mức lương cơ sở do Nhà nước quy định. Toà án quyết định mức cụ thể dựa trên mức độ tổn thương và hoàn cảnh.
Ai được nhận tiền tổn thất tinh thần khi người thân chết?
Người thân thích thuộc hàng thừa kế thứ nhất của người chết; nếu không có thì người mà người chết đã trực tiếp nuôi dưỡng và người đã trực tiếp nuôi dưỡng người chết. Mức tối đa khi không thoả thuận được là 100 lần mức lương cơ sở cho những người này.
Làm hỏng đồ kỷ niệm có được đòi tiền tinh thần không?
Điều 589 về tài sản bị xâm phạm không liệt kê khoản tổn thất tinh thần riêng. Giá trị kỷ niệm khó quy ra tiền theo căn cứ luật này, dù hai bên vẫn có thể tự thoả thuận một khoản cao hơn giá trị thị trường. Nếu hành vi đồng thời xâm phạm danh dự, nhân phẩm thì xét theo nhóm khác.
Người bị thương không có thu nhập ổn định thì tính thu nhập bị mất thế nào?
Nếu không xác định được thu nhập thực tế, thực tiễn giải quyết thường lấy thu nhập trung bình của lao động cùng loại tại địa phương làm căn cứ. Người bị thương nên chuẩn bị bằng chứng về công việc thường làm, như xác nhận của nơi làm việc hoặc người thuê, để mức được chấp nhận sát thực tế.
Tiền cấp dưỡng sau khi người bị hại chết trả cho ai và đến bao giờ?
Trả cho những người mà người chết có nghĩa vụ cấp dưỡng khi còn sống, như con chưa thành niên, cha mẹ không còn khả năng lao động. Thời hạn hưởng được quy định riêng theo từng đối tượng, ví dụ con chưa thành niên thường được hưởng đến khi đủ mười tám tuổi.
Mức lương cơ sở tính bồi thường lấy theo thời điểm nào?
Thực tiễn xét xử hướng dẫn lấy mức lương cơ sở tại thời điểm giải quyết bồi thường, không phải thời điểm xảy ra thiệt hại. Vì mức lương cơ sở thay đổi theo từng giai đoạn, khi tính hãy kiểm mức đang áp dụng và hướng dẫn hiện hành của Toà án nhân dân tối cao.