Sự kiện bất ngờ, theo Điều 20 Bộ luật Hình sự 2015, là trường hợp người thực hiện hành vi gây hậu quả nguy hại cho xã hội trong hoàn cảnh không thể thấy trước hoặc không buộc phải thấy trước hậu quả của hành vi đó; người này không phải chịu trách nhiệm hình sự. Lý do là họ không có lỗi, mà không có lỗi thì không có tội phạm.
Đây là chế định nằm sát cạnh lỗi vô ý, và phần lớn tranh luận trong các vụ tai nạn, sự cố đều xoay quanh câu hỏi: người gây ra hậu quả lẽ ra có phải thấy trước không, và có thể thấy trước không. Bài này giải thích hai dạng của sự kiện bất ngờ, cách phân biệt với hai dạng lỗi vô ý, và vì sao không chịu trách nhiệm hình sự chưa chắc đã thoát trách nhiệm bồi thường.
Vì sao luật không phạt người gây hậu quả trong sự kiện bất ngờ
Luật hình sự Việt Nam theo nguyên tắc chỉ trách nhiệm khi có lỗi. Hình phạt nhằm trừng trị và giáo dục người có thái độ đáng trách đối với lợi ích của người khác; với người đã làm đúng mọi điều có thể đòi hỏi mà hậu quả vẫn xảy ra, trừng phạt không đạt được mục đích nào. Nó chỉ tạo ra nỗi sợ khiến người ta ngại làm những việc bình thường của đời sống.
Sự kiện bất ngờ vì thế không phủ nhận nỗi đau của người bị thiệt hại. Một người chết, một ngôi nhà cháy, đó là hậu quả có thật. Nhưng luật phân biệt giữa "điều không may" và "hành vi đáng trách". Chỉ hành vi đáng trách mới là đối tượng của luật hình sự; điều không may được giải quyết bằng các công cụ khác như bảo hiểm, hỗ trợ xã hội và, khi đủ điều kiện, bồi thường dân sự.
Đây cũng là lý do một vụ việc có hậu quả nghiêm trọng vẫn có thể kết thúc bằng quyết định không khởi tố hoặc đình chỉ. Khi đọc tin như vậy, người ngoài thường nghĩ có điều khuất tất; thật ra, có thể cơ quan điều tra đã xác định được đây là sự kiện bất ngờ.
Chế định này không mới. Bộ luật Hình sự 1999 cũng đã có quy định về sự kiện bất ngờ, và bộ luật 2015 giữ nguyên tinh thần đó, xếp nó vào chương những trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự cùng với phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết và các trường hợp khác. Việc xếp chung chương cho thấy cách nhìn của nhà làm luật: đây không phải sự khoan hồng, mà là trường hợp ngay từ đầu không đủ điều kiện để có tội phạm.
Hai dạng của sự kiện bất ngờ
Không thể thấy trước hậu quả. Trong hoàn cảnh cụ thể, với khả năng của người đó, họ không thể nào nhận ra hành vi của mình sẽ gây hậu quả. Ví dụ giả định: một người lái máy cày trên con đường đất giữa đồng lúc mờ sáng ở Đồng Tháp, đi đúng phần đường, tốc độ chậm, đèn bật đủ. Một người say rượu nằm khuất trong đám cỏ cao sát mép đường, bị bánh xe chạm phải. Nếu điều tra cho thấy không ai ở vị trí người lái có thể phát hiện người nằm đó, đây là dạng không thể thấy trước.
Không buộc phải thấy trước hậu quả. Người đó có thể nhìn thấy nếu đặc biệt chú ý, nhưng pháp luật, quy tắc nghề nghiệp hay hoàn cảnh không đặt ra nghĩa vụ phải chú ý tới mức đó. Ví dụ giả định: chủ một quán cơm ở Cần Thơ phục vụ món ăn thông thường, nguyên liệu tươi, chế biến đúng vệ sinh. Một thực khách có chứng dị ứng hiếm với một loại gia vị phổ biến nhưng không báo trước, cũng không có dấu hiệu nào để nhận ra, và bị sốc phản vệ. Chủ quán không có nghĩa vụ phải đoán biết bệnh lý riêng của từng khách khi không ai cho biết.
Hai dạng có thể kết hợp. Trong nhiều vụ việc, cơ quan tiến hành tố tụng xét cả hai: người gây ra không buộc phải thấy trước, và dù có muốn cũng khó thấy trước. Kết luận cuối cùng luôn dựa trên chứng cứ về hoàn cảnh cụ thể.
Đặt sự kiện bất ngờ cạnh hai dạng lỗi vô ý
Cách nhanh nhất để hiểu sự kiện bất ngờ là đặt nó cạnh hai dạng lỗi vô ý mà nó dễ bị nhầm. Câu hỏi then chốt là người đó có thấy trước hậu quả không, có phải thấy trước không, và có thể thấy trước không.
| Dạng | Có thấy trước hậu quả không | Có buộc phải và có thể thấy trước không | Hệ quả hình sự |
|---|---|---|---|
| Vô ý vì quá tự tin | Có thấy, nhưng tin rằng sẽ không xảy ra hoặc ngăn được | Đã thấy trước | Có lỗi, có thể phải chịu trách nhiệm |
| Vô ý do cẩu thả | Không thấy | Phải thấy trước và có thể thấy trước | Có lỗi, có thể phải chịu trách nhiệm |
| Sự kiện bất ngờ | Không thấy | Không thể thấy trước, hoặc không buộc phải thấy trước | Không có lỗi, không phải tội phạm |
Chỗ ranh giới thật sự nằm giữa dòng thứ hai và dòng thứ ba. Cùng là "không thấy trước", nhưng nếu người đó lẽ ra phải thấy và có thể thấy, đó là cẩu thả; nếu không thể hoặc không buộc phải thấy, đó là sự kiện bất ngờ.
"Buộc phải thấy trước" lấy từ đâu
Nghĩa vụ phải thấy trước không phải thứ mơ hồ. Nó thường bắt nguồn từ những nguồn cụ thể: quy tắc an toàn giao thông, quy chuẩn kỹ thuật, quy trình vận hành máy móc, quy định chuyên môn của một nghề, nội quy nơi làm việc, hoặc từ chính hành vi trước đó của người đó. Một người thợ điện có nghĩa vụ kiểm tra đã ngắt điện trước khi để người khác chạm vào dây; một tài xế có nghĩa vụ quan sát khi lùi xe; một người tổ chức sự kiện đông người có nghĩa vụ tính đến lối thoát hiểm.
Khả năng "có thể thấy trước" thì xét theo người cụ thể trong hoàn cảnh cụ thể: sức khoẻ, kinh nghiệm, điều kiện ánh sáng, thời tiết, thời gian để phản ứng. Một người thợ lâu năm có thể bị đòi hỏi nhận ra dấu hiệu nguy hiểm mà người mới vào nghề không nhận ra. Nhưng luật cũng không đòi hỏi ai phải có khả năng vượt quá mức của một người bình thường có cùng điều kiện.
Vì vậy, trong vụ việc thực tế, việc xác định thường đi kèm thực nghiệm điều tra, giám định kỹ thuật, dựng lại hiện trường: ở khoảng cách đó, tốc độ đó, ánh sáng đó, một người lái bình thường có kịp nhìn thấy và phanh không. Kết quả những biện pháp này thường quyết định vụ việc nghiêng về sự kiện bất ngờ hay lỗi vô ý.
Không chịu trách nhiệm hình sự, có phải bồi thường không
Đây là chỗ nhiều người bất ngờ nhất. Sự kiện bất ngờ là khái niệm của luật hình sự; trách nhiệm bồi thường lại do Bộ luật Dân sự điều chỉnh theo logic riêng. Theo nguyên tắc chung, người gây thiệt hại không phải bồi thường khi thiệt hại phát sinh do sự kiện bất khả kháng hoặc hoàn toàn do lỗi của bên bị thiệt hại. Nhưng "sự kiện bất ngờ" trong hình sự và "sự kiện bất khả kháng" trong dân sự không hoàn toàn trùng nhau: bất khả kháng đòi hỏi sự kiện khách quan, không thể lường trước và không thể khắc phục dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết.
Quan trọng hơn, với nguồn nguy hiểm cao độ như phương tiện giao thông cơ giới, máy móc công nghiệp, điện cao áp, chất dễ cháy nổ, Bộ luật Dân sự quy định chủ sở hữu hoặc người chiếm hữu phải bồi thường cả khi không có lỗi, trừ khi thiệt hại hoàn toàn do lỗi cố ý của người bị thiệt hại, hoặc xảy ra trong trường hợp bất khả kháng, tình thế cấp thiết. Vì vậy, một tài xế được xác định là không có lỗi về hình sự vẫn có thể phải bồi thường về dân sự, thường thông qua bảo hiểm trách nhiệm dân sự bắt buộc.
Hiểu điều này giúp hai bên trong một vụ tai nạn bớt căng thẳng không cần thiết. Gia đình người bị nạn không nhất thiết phải chứng minh người kia "có tội" mới được bồi thường; còn người gây ra không nên nghĩ rằng được xác định là sự kiện bất ngờ thì không còn nghĩa vụ gì.
Những tình huống thường được xem xét là sự kiện bất ngờ
Danh sách dưới đây là các kiểu tình huống mà cơ quan tiến hành tố tụng thường cân nhắc khả năng sự kiện bất ngờ. Không có tình huống nào tự động được kết luận; mọi thứ phụ thuộc vào chứng cứ.
- Người đi đường đột ngột lao ra ở khoảng cách quá gần trong khi phương tiện đang tuân thủ đầy đủ quy tắc giao thông.
- Tai nạn do khuyết tật ẩn của vật, của công trình mà người sử dụng không thể phát hiện bằng cách kiểm tra thông thường.
- Người bị hại có bệnh lý đặc biệt không ai biết, chỉ một tác động rất nhỏ cũng dẫn đến hậu quả nặng, trong khi tác động đó với người bình thường không gây hại.
- Thiệt hại xảy ra do hành vi bất thường của người thứ ba mà người thực hiện không thể lường trước.
- Sự cố xảy ra khi đã làm đúng quy trình an toàn của một hoạt động bình thường như nấu ăn, sửa chữa nhỏ, lao động sản xuất.
Ở trường hợp bệnh lý đặc biệt, câu hỏi về lỗi thường đi kèm câu hỏi về mối quan hệ nhân quả giữa hành vi và hậu quả, một chế định khác của phần chung luật hình sự.
Ngược lại, nếu người gây hậu quả đang vi phạm một quy tắc an toàn, như chạy quá tốc độ, có nồng độ cồn, bỏ qua bước kiểm tra bắt buộc, thì rất khó viện dẫn sự kiện bất ngờ, vì chính sự vi phạm đó cho thấy họ lẽ ra phải thấy trước nguy cơ.
Câu hỏi thường gặp
Sự kiện bất ngờ có phải là tội phạm không?
Không. Bộ luật Hình sự 2015 quy định người gây hậu quả nguy hại trong trường hợp không thể thấy trước hoặc không buộc phải thấy trước hậu quả thì không phải chịu trách nhiệm hình sự, vì họ không có lỗi.
Sự kiện bất ngờ khác lỗi vô ý do cẩu thả thế nào?
Cả hai đều không thấy trước hậu quả. Nhưng với lỗi cẩu thả, người đó phải thấy trước và có thể thấy trước mà không thấy; với sự kiện bất ngờ, họ không thể thấy trước hoặc không có nghĩa vụ phải thấy trước. Ranh giới này xác định qua chứng cứ về hoàn cảnh cụ thể.
Được xác định là sự kiện bất ngờ thì có phải bồi thường không?
Có thể vẫn phải. Trách nhiệm bồi thường do Bộ luật Dân sự điều chỉnh. Đặc biệt với nguồn nguy hiểm cao độ như xe cơ giới, chủ sở hữu hoặc người chiếm hữu phải bồi thường cả khi không có lỗi, trừ những trường hợp luật định như lỗi cố ý của người bị thiệt hại hay bất khả kháng.
Sự kiện bất ngờ và sự kiện bất khả kháng có giống nhau không?
Không hoàn toàn. Sự kiện bất ngờ là khái niệm hình sự, xét thái độ tâm lý của người gây hậu quả. Bất khả kháng là khái niệm dân sự, chỉ sự kiện khách quan không lường trước được và không khắc phục được dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết.
Ai chứng minh một vụ việc là sự kiện bất ngờ?
Trách nhiệm chứng minh tội phạm thuộc về cơ quan tiến hành tố tụng. Người bị nghi gây ra hậu quả và người bào chữa có quyền đưa ra chứng cứ, đề nghị thực nghiệm điều tra, giám định để làm rõ hoàn cảnh không thể thấy trước hoặc không buộc phải thấy trước.
Đang vi phạm luật giao thông thì có được coi là sự kiện bất ngờ không?
Rất khó. Khi người lái đang vi phạm quy tắc như chạy quá tốc độ, đi sai làn hoặc có nồng độ cồn, chính sự vi phạm cho thấy họ lẽ ra phải thấy trước nguy cơ. Tuy vậy, kết luận cuối cùng còn phụ thuộc vi phạm đó có liên quan tới hậu quả hay không.