Theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, bị hại là cá nhân trực tiếp bị thiệt hại về thể chất, tinh thần, tài sản, hoặc cơ quan, tổ chức bị thiệt hại về tài sản, uy tín do tội phạm gây ra hoặc đe doạ gây ra. Bị hại có quyền được thông báo, giải thích quyền và nghĩa vụ, đưa chứng cứ, đề nghị giám định, đề nghị mức bồi thường, tham gia phiên toà, tranh luận, kháng cáo bản án, nhờ người bảo vệ quyền lợi và đề nghị được bảo vệ khi bị đe doạ.
Nhiều người bị hại có cảm giác "vụ án là việc của công an và toà", mình chỉ được gọi đến để kể lại sự việc rồi chờ kết quả. Thật ra bộ luật trao cho bị hại một vị trí chủ động, với những quyền có thể dùng ngay từ giai đoạn điều tra. Biết và dùng đúng các quyền này giúp thiệt hại của bạn được ghi nhận đầy đủ và bồi thường được giải quyết ngay trong vụ án hình sự.
Ai là bị hại, và ai thay mặt bị hại
Điểm mới của Bộ luật 2015 là mở rộng khái niệm bị hại sang cả cơ quan, tổ chức. Trước đây, doanh nghiệp bị chiếm đoạt tài sản thường tham gia với tư cách nguyên đơn dân sự; nay họ có thể là bị hại nếu thiệt hại về tài sản, uy tín do chính tội phạm gây ra. Cá nhân là bị hại khi bị thiệt hại trực tiếp; người chỉ bị ảnh hưởng gián tiếp, như người thân của người bị thương, thường tham gia với tư cách khác.
Khi bị hại là người dưới 18 tuổi hoặc người có nhược điểm về tâm thần, thể chất, người đại diện của họ thực hiện các quyền thay. Khi bị hại chết, người đại diện, thường là người thân thích, thực hiện quyền và nghĩa vụ của bị hại. Khi bị hại là cơ quan, tổ chức bị giải thể, phá sản, thì tổ chức kế thừa hoặc người đại diện theo luật thay thế.
Phân biệt bị hại với các tư cách gần giống cũng quan trọng. Nguyên đơn dân sự là cá nhân, cơ quan, tổ chức bị thiệt hại do tội phạm gây ra và có đơn yêu cầu bồi thường, nhưng không trực tiếp là đối tượng bị xâm hại; người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan là người có quyền lợi bị ảnh hưởng bởi việc giải quyết vụ án. Mỗi tư cách có bộ quyền riêng; cơ quan có thẩm quyền xác định tư cách và thông báo cho bạn.
Quyền của bị hại qua từng giai đoạn
Bảng dưới sắp xếp các quyền chính theo giai đoạn của vụ án, để bạn biết lúc nào dùng quyền nào. Một số quyền áp dụng xuyên suốt.
| Giai đoạn | Quyền tiêu biểu | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Ngay từ đầu | Được thông báo, giải thích quyền và nghĩa vụ; đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng khi có căn cứ | Hỏi rõ tư cách của mình trong vụ án, giữ lại các văn bản được giao |
| Điều tra | Đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật; trình bày ý kiến về chứng cứ; đề nghị giám định, định giá; được thông báo kết quả điều tra | Nộp hoá đơn, bệnh án, ảnh, tin nhắn chứng minh thiệt hại; lập bảng kê thiệt hại |
| Sau khi kết thúc điều tra | Đọc, ghi chép, sao chụp tài liệu liên quan đến việc bảo vệ quyền lợi của mình | Kiểm tra thiệt hại đã được ghi nhận đủ chưa |
| Xét xử | Tham gia phiên toà; trình bày ý kiến; đề nghị chủ toạ hỏi bị cáo và người khác; tranh luận; đề nghị hình phạt và mức bồi thường | Chuẩn bị bản trình bày ngắn, có số liệu thiệt hại cụ thể |
| Sau bản án | Kháng cáo bản án, quyết định của toà; khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng | Đọc kỹ phần bồi thường, chú ý thời hạn kháng cáo |
| Xuyên suốt | Tự bảo vệ hoặc nhờ người bảo vệ quyền lợi; đề nghị được bảo vệ khi bị đe doạ | Báo ngay khi bị đe doạ, ép buộc thay đổi lời khai |
Trong các quyền trên, quyền đề nghị hình phạt là điểm nhiều người chưa biết: bị hại được nêu quan điểm về mức hình phạt dành cho bị cáo. Quan điểm này không ràng buộc toà, nhưng được ghi nhận và cân nhắc cùng các tình tiết khác.
Quyền được thông báo kết quả cũng đáng dùng chủ động. Khi vụ án chuyển giai đoạn, ví dụ từ điều tra sang truy tố, bạn có thể hỏi cơ quan đang thụ lý về tiến độ, thay vì chờ đến lúc nhận giấy triệu tập phiên toà mới biết vụ án đã đi tới đâu.
Nghĩa vụ đi kèm của bị hại
Có mặt khi được triệu tập. Bị hại phải có mặt theo giấy triệu tập của người có thẩm quyền tiến hành tố tụng. Nếu vắng mặt mà không vì lý do bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan, bị hại có thể bị dẫn giải. Khi có lý do chính đáng như ốm đau, hãy báo trước và nộp giấy tờ chứng minh.
Chấp hành yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền. Bao gồm việc cung cấp thông tin, tham gia giám định thương tích, đối chất khi cần, và tuân thủ nội quy phiên toà.
Trình bày trung thực. Bị hại có quyền trình bày đầy đủ thiệt hại của mình nhưng không được phóng đại hay bịa đặt. Khai sai sự thật có thể dẫn đến trách nhiệm pháp lý và làm giảm độ tin cậy của toàn bộ lời khai.
Giữ bí mật điều tra khi được yêu cầu. Trong quá trình tham gia, bị hại có thể biết những thông tin về vụ án chưa được công bố. Khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu giữ bí mật, bị hại không được tiết lộ, kể cả trên mạng xã hội hay với báo chí, vì việc này có thể làm hỏng quá trình thu thập chứng cứ và ảnh hưởng ngược lại tới chính quyền lợi của mình.
Bồi thường thiệt hại ngay trong vụ án hình sự
Một lợi thế của việc là bị hại trong vụ án hình sự là phần bồi thường thường được giải quyết cùng với phần hình sự trong một bản án, bạn không phải khởi kiện một vụ dân sự riêng. Căn cứ để tính bồi thường là quy định về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng của Bộ luật Dân sự: chi phí cứu chữa, phục hồi sức khoẻ, thu nhập bị mất hoặc giảm sút, tài sản bị mất, hư hỏng, và khoản bù đắp tổn thất về tinh thần.
Để được bồi thường đầy đủ, bạn cần chứng minh thiệt hại. Hãy giữ lại hoá đơn viện phí, đơn thuốc, giấy ra viện, xác nhận nghỉ việc và mức lương, hoá đơn mua tài sản, ảnh chụp tài sản hư hỏng. Lập một bảng kê thiệt hại theo từng khoản, kèm tài liệu chứng minh, và nộp cho cơ quan đang thụ lý. Thiệt hại phát sinh tiếp sau đó, như chi phí điều trị kéo dài, có thể bổ sung trước khi xét xử.
Nếu vấn đề bồi thường chưa đủ điều kiện để chứng minh ngay, toà có thể tách phần bồi thường để giải quyết sau theo thủ tục tố tụng dân sự. Bị cáo tự nguyện bồi thường trước khi xét xử là tình tiết giảm nhẹ cho họ; bị hại có quyền nhận mà không bắt buộc phải xin giảm nhẹ hình phạt cho bị cáo, và ngược lại cũng có quyền đề nghị giảm nhẹ nếu thấy phù hợp.
Người bảo vệ quyền lợi của bị hại
Bị hại có quyền tự bảo vệ hoặc nhờ người bảo vệ quyền lợi. Người bảo vệ quyền lợi của bị hại có thể là luật sư, người đại diện, bào chữa viên nhân dân hoặc trợ giúp viên pháp lý, tương tự danh sách người bào chữa của bên bị buộc tội. Người bảo vệ được tham gia từ khi khởi tố bị can, được đưa chứng cứ, đề nghị giám định, đọc và sao chụp tài liệu liên quan sau khi kết thúc điều tra, tham gia xét hỏi và tranh luận tại phiên toà.
Không phải vụ nào bị hại cũng cần người bảo vệ quyền lợi. Với vụ đơn giản, thiệt hại rõ, bị cáo đã bồi thường, bị hại thường tự tham gia được. Nhưng có những tình huống nên cân nhắc nhờ người làm nghề: thiệt hại lớn hoặc khó chứng minh như tổn thất thu nhập kéo dài; bị hại là trẻ em, người bị xâm hại tình dục cần bảo vệ thông tin riêng tư; vụ án có nhiều bị cáo đổ trách nhiệm cho nhau; bị hại bị đe doạ, ép thay đổi lời khai; hoặc bị hại là doanh nghiệp cần chứng minh thiệt hại tài sản phức tạp.
Nếu đang phân vân không biết vụ của mình có cần người bảo vệ quyền lợi hay không, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được định hướng sơ bộ trước khi quyết định. Người thuộc diện được trợ giúp pháp lý theo luật có thể đề nghị trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước hỗ trợ miễn phí.
Những điều bị hại hay bỏ lỡ
Từ kinh nghiệm của người làm nghề, một số sơ suất của bị hại khiến quyền lợi bị thiệt dù vụ án được giải quyết đúng.
- Không nộp đủ tài liệu chứng minh thiệt hại, nên toà chỉ chấp nhận phần có chứng cứ.
- Không theo dõi thông báo kết quả điều tra, truy tố, nên không kịp có ý kiến về những điểm chưa đúng.
- Ký vội văn bản "không yêu cầu bồi thường" hoặc "đã nhận đủ" khi chưa thực nhận tiền.
- Vắng mặt tại phiên toà mà không gửi ý kiến bằng văn bản, nên quan điểm về bồi thường, hình phạt không được trình bày đầy đủ.
- Không để ý thời hạn kháng cáo khi không đồng ý với phần bồi thường trong bản án sơ thẩm.
- Đăng tải thông tin vụ án, hình ảnh bị cáo lên mạng xã hội trong khi vụ án đang giải quyết, gây rủi ro pháp lý cho chính mình.
Câu hỏi thường gặp
Bị hại có bắt buộc phải có mặt tại phiên toà không?
Bị hại được triệu tập và nên có mặt. Nếu bị hại vắng mặt, hội đồng xét xử xem xét: vắng mặt gây trở ngại cho việc giải quyết vụ án thì có thể hoãn phiên toà; nếu không, vẫn có thể xét xử. Khi không thể đến, bị hại nên gửi bản trình bày ý kiến về thiệt hại, bồi thường và hình phạt bằng văn bản.
Doanh nghiệp bị nhân viên chiếm đoạt tiền có phải là bị hại không?
Theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, cơ quan, tổ chức bị thiệt hại về tài sản, uy tín do tội phạm gây ra có thể là bị hại. Doanh nghiệp tham gia tố tụng thông qua người đại diện theo pháp luật hoặc người được uỷ quyền, và có các quyền của bị hại như đưa chứng cứ, đề nghị bồi thường, kháng cáo.
Bị hại có được xem hồ sơ vụ án không?
Sau khi kết thúc điều tra, bị hại được đọc, ghi chép, sao chụp tài liệu trong hồ sơ liên quan đến việc bảo vệ quyền lợi của mình, trừ tài liệu thuộc bí mật nhà nước hoặc bí mật đời tư của người khác theo quy định. Người bảo vệ quyền lợi của bị hại cũng có quyền này.
Bị hại có được kháng cáo xin tăng hình phạt cho bị cáo không?
Bị hại có quyền kháng cáo bản án, quyết định của toà, bao gồm phần hình phạt và phần bồi thường. Việc kháng cáo theo hướng tăng nặng có ý nghĩa vì nó mở ra khả năng toà phúc thẩm xem xét tăng hình phạt, điều không xảy ra khi chỉ bị cáo kháng cáo. Quy trình kháng cáo được trình bày chi tiết ở trang chuyên đề khangcao.
Bị đe doạ vì đã trình báo thì bị hại làm gì?
Bị hại có quyền đề nghị cơ quan có thẩm quyền áp dụng biện pháp bảo vệ khi tính mạng, sức khoẻ, danh dự, tài sản của mình hoặc người thân bị đe doạ. Hãy báo ngay cho cơ quan đang giải quyết vụ án, kèm tin nhắn, ghi âm hay chứng cứ về việc bị đe doạ. Hành vi đe doạ bị hại còn là căn cứ để áp dụng biện pháp ngăn chặn với bị can.
Bị cáo không có tài sản để bồi thường thì bị hại có mất trắng không?
Bản án tuyên nghĩa vụ bồi thường vẫn có hiệu lực, và phần này được thi hành theo thủ tục thi hành án dân sự. Nếu người phải thi hành chưa có điều kiện, việc thi hành có thể kéo dài, nhưng quyền yêu cầu của bị hại không mất. Bị hại nên theo dõi và yêu cầu thi hành án khi người phải thi hành có thu nhập, tài sản.