Năng lực pháp luật tố tụng dân sự là khả năng có các quyền, nghĩa vụ trong tố tụng dân sự do pháp luật quy định, và mọi cá nhân, cơ quan, tổ chức đều có năng lực này như nhau. Năng lực hành vi tố tụng dân sự là khả năng tự mình thực hiện các quyền, nghĩa vụ đó hoặc tự uỷ quyền cho người đại diện tham gia tố tụng. Hai khái niệm được quy định tại Điều 69 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
Nói gọn: em bé vài tuổi vẫn có thể là nguyên đơn trong vụ đòi bồi thường, vì em có năng lực pháp luật tố tụng; nhưng em không tự ký đơn, tự đi hoà giải, tự kháng cáo được, vì chưa có năng lực hành vi tố tụng, nên mọi việc do người đại diện làm. Bài giải thích hai khái niệm, các mốc tuổi, trường hợp người mất hoặc hạn chế năng lực, và cách áp vào pháp nhân.
Hai khái niệm song song với luật dân sự
Bộ luật Dân sự có cặp khái niệm năng lực pháp luật dân sự và năng lực hành vi dân sự: một bên là khả năng có quyền, bên kia là khả năng tự mình xác lập, thực hiện quyền. Bộ luật Tố tụng dân sự dựng một cặp song song cho môi trường toà án. Logic giống nhau: có quyền là một chuyện, tự mình dùng quyền là chuyện khác.
Năng lực pháp luật tố tụng dân sự gắn với tư cách chủ thể. Không ai bị tước tư cách này vì tuổi tác, sức khoẻ, dân tộc hay địa vị; đó chính là biểu hiện của nguyên tắc bình đẳng trước toà. Một người đang chấp hành án phạt tù vẫn có thể là nguyên đơn hoặc bị đơn trong một vụ án dân sự.
Năng lực hành vi tố tụng dân sự đòi hỏi khả năng nhận thức và điều khiển hành vi đủ để đưa ra các quyết định tố tụng: viết đơn, trình bày, thoả thuận, kháng cáo. Những quyết định đó có hậu quả pháp lý thật, nên luật chỉ trao trọn vẹn cho người đủ độ chín. Khi một người chưa có hoặc không còn năng lực hành vi tố tụng, luật không tước quyền của họ, mà chỉ định người khác làm thay để bảo vệ họ.
Các mốc năng lực hành vi tố tụng dân sự của cá nhân
Bảng dưới tóm tắt các trường hợp chính ở mức nguyên tắc theo Điều 69. Cách áp dụng cụ thể trong từng loại việc bạn đối chiếu văn bản và hướng dẫn hiện hành.
| Đương sự | Năng lực hành vi tố tụng | Ai thực hiện quyền, nghĩa vụ tố tụng |
|---|---|---|
| Đủ 18 tuổi trở lên, không thuộc trường hợp đặc biệt | Đầy đủ | Tự mình, hoặc tự uỷ quyền cho người khác |
| Người mất năng lực hành vi dân sự | Không có | Người đại diện theo pháp luật |
| Người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự; người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi | Xác định theo quyết định của toà án đã tuyên bố tình trạng đó | Tự mình hoặc qua người đại diện, theo phạm vi toà xác định |
| Chưa đủ 6 tuổi | Không có | Người đại diện theo pháp luật, thường là cha mẹ hoặc người giám hộ |
| Từ đủ 6 tuổi đến chưa đủ 15 tuổi | Chưa đầy đủ | Người đại diện thực hiện; toà có thể lấy ý kiến của chính người chưa thành niên trong những việc liên quan đến họ |
| Từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi đã tham gia lao động theo hợp đồng lao động hoặc giao dịch dân sự bằng tài sản riêng | Có trong phạm vi những việc liên quan đến quan hệ lao động, quan hệ dân sự đó | Tự mình tham gia; toà có quyền triệu tập người đại diện hợp pháp cùng tham gia |
| Từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi, các việc khác | Chưa đầy đủ | Người đại diện theo pháp luật |
Đáng chú ý là mốc 15 tuổi gắn với điều kiện kép: vừa đủ tuổi, vừa đã thật sự tham gia quan hệ lao động hoặc giao dịch bằng tài sản riêng. Một thiếu niên 16 tuổi làm thêm có hợp đồng lao động, bị chủ nợ lương, có thể tự mình khởi kiện đòi tiền lương đó; nhưng nếu tranh chấp là chuyện chia thừa kế trong gia đình thì vẫn cần người đại diện.
Vì sao luật lấy ý kiến người chưa thành niên dù họ chưa đủ năng lực
Chưa có năng lực hành vi tố tụng không có nghĩa là không được lắng nghe. Ở nhiều chế định, luật buộc toà hỏi ý kiến người chưa thành niên trong những việc trực tiếp liên quan đến họ. Ví dụ rõ nhất nằm ở Luật Hôn nhân và gia đình: khi giải quyết việc nuôi con sau ly hôn, nếu con từ đủ 7 tuổi trở lên thì phải xem xét nguyện vọng của con. Ý kiến đó không quyết định thay toà, nhưng là một yếu tố toà phải cân nhắc.
Cách tiếp cận này phản ánh quan niệm hiện đại về quyền trẻ em: trẻ là chủ thể có quan điểm riêng, không chỉ là đối tượng được bảo vệ. Bộ luật Tố tụng dân sự cũng có quy định về việc lấy lời khai của người chưa thành niên phải có mặt cha mẹ, người đại diện hoặc người khác đáp ứng điều kiện, nhằm tránh gây áp lực tâm lý.
Từ đó có một lời khuyên thực tế cho cha mẹ trong vụ ly hôn: đừng chuẩn bị "kịch bản" cho con khi con được toà hỏi ý kiến. Thẩm phán gặp nhiều trẻ đã được dặn trước và thường nhận ra; một lời trình bày không tự nhiên có thể làm toà nghi ngờ thay vì thuyết phục.
Người mất, hạn chế năng lực và người có khó khăn trong nhận thức
Phải có quyết định của toà trước. Một người chỉ bị coi là mất năng lực hành vi dân sự, bị hạn chế năng lực hành vi dân sự hoặc có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi khi đã có quyết định của toà án tuyên bố. Nhận xét của người thân hay giấy khám bệnh thông thường chưa đủ để loại một người khỏi việc tự mình tham gia tố tụng.
Ba tình trạng, ba hệ quả khác nhau. Người mất năng lực hành vi dân sự không có năng lực hành vi tố tụng, mọi việc do người đại diện. Người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự, thường do nghiện ma tuý hoặc chất kích thích dẫn đến phá tán tài sản gia đình, và người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi thì năng lực hành vi tố tụng được xác định theo quyết định cụ thể của toà.
Ly hôn khi vợ hoặc chồng mất năng lực. Luật Hôn nhân và gia đình cho phép cha, mẹ, người thân thích khác yêu cầu toà giải quyết ly hôn khi một bên vợ, chồng do bị bệnh tâm thần hoặc mắc bệnh khác mà không thể nhận thức, làm chủ được hành vi của mình, đồng thời là nạn nhân của bạo lực gia đình do chồng, vợ gây ra làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính mạng, sức khoẻ, tinh thần. Đây là ví dụ hiếm hoi người không phải vợ chồng đứng ra yêu cầu ly hôn.
Người đại diện cũng có thể bị thay. Nếu người đại diện theo pháp luật có quyền lợi đối lập với người được đại diện trong chính vụ đó, họ không được làm đại diện. Toà sẽ chỉ định người đại diện khác để bảo vệ người không có năng lực hành vi tố tụng.
Pháp nhân, cơ quan, tổ chức tham gia tố tụng thế nào
Pháp nhân, cơ quan, tổ chức có năng lực pháp luật tố tụng như cá nhân, nhưng không thể tự "đi toà" theo nghĩa vật lý. Họ tham gia tố tụng thông qua người đại diện hợp pháp: người đại diện theo pháp luật ghi trong điều lệ, quyết định thành lập hoặc giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, hoặc người được người đó uỷ quyền.
Trong thực tế, nhiều doanh nghiệp nhỏ gặp rắc rối ở chỗ người ký văn bản gửi toà không phải người đại diện theo pháp luật và cũng không có giấy uỷ quyền hợp lệ. Bản tự khai, đơn kháng cáo do người không có thẩm quyền ký có thể không được chấp nhận, và thời hạn tố tụng vẫn trôi. Hộ kinh doanh không phải pháp nhân; khi có tranh chấp, người tham gia tố tụng là cá nhân chủ hộ hoặc các thành viên theo quy định.
Một vấn đề nữa là thay đổi chủ thể trong khi vụ án đang giải quyết: pháp nhân chia, tách, sáp nhập, giải thể; cá nhân chết. Bộ luật có chế định kế thừa quyền và nghĩa vụ tố tụng, theo đó người kế thừa quyền, nghĩa vụ về nội dung sẽ tham gia tiếp vụ án. Đây là lý do một vụ án không tự chấm dứt chỉ vì một bên qua đời, trừ khi quyền, nghĩa vụ đó gắn với nhân thân và không được thừa kế.
Kiểm tra năng lực tố tụng trước khi nộp đơn
Trước khi khởi kiện hoặc khi nhận thông báo bị kiện, bạn có thể tự rà nhanh các điểm sau để tránh bị trả đơn hoặc phải bổ sung nhiều lần:
- Người đứng tên đơn đã đủ 18 tuổi chưa; nếu chưa, có thuộc trường hợp 15 đến dưới 18 tuổi tự tham gia được không.
- Có quyết định nào của toà tuyên bố người đó mất hoặc hạn chế năng lực hành vi dân sự, hoặc có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi không.
- Nếu cần người đại diện theo pháp luật, người đó là ai và có xung đột lợi ích với người được đại diện trong vụ này không.
- Nếu là doanh nghiệp, ai là người đại diện theo pháp luật theo đăng ký hiện hành; người ký văn bản có giấy uỷ quyền phù hợp không.
- Có ai trong số các bên đã chết, hoặc pháp nhân đã thay đổi, để xác định người kế thừa quyền và nghĩa vụ tố tụng.
Những điểm này nghe hành chính nhưng là nguyên nhân hay gặp khiến hồ sơ bị yêu cầu sửa đổi, bổ sung. Làm đúng từ đầu tiết kiệm nhiều tuần chờ đợi.
Câu hỏi thường gặp
Người đang ở tù có tự khởi kiện vụ án dân sự được không?
Người chấp hành án phạt tù vẫn có năng lực pháp luật và năng lực hành vi tố tụng dân sự nếu đủ tuổi và không bị toà tuyên mất năng lực. Họ có thể nộp đơn qua trại giam, uỷ quyền cho người khác, và toà có cách sắp xếp để họ tham gia, như lấy lời khai tại nơi chấp hành án.
Con 16 tuổi có tự yêu cầu toà xác định cha cho mình được không?
Việc xác định cha mẹ cho con là quan hệ nhân thân, không thuộc trường hợp đã tham gia lao động hay giao dịch bằng tài sản riêng, nên về nguyên tắc người chưa đủ 18 tuổi thực hiện qua người đại diện. Luật Hôn nhân và gia đình cũng quy định những người có quyền yêu cầu, bạn nên đối chiếu trước khi nộp đơn.
Người già yếu, đi lại khó khăn có bị coi là không có năng lực hành vi tố tụng không?
Không. Tuổi cao hay bệnh tật về thể chất không làm mất năng lực hành vi tố tụng. Người đó vẫn tự quyết định mọi việc và có thể uỷ quyền cho người khác thay mình đi lại, làm việc với toà, trừ việc ly hôn là việc không được uỷ quyền.
Năng lực hành vi tố tụng được xác định tại thời điểm nào?
Được xác định tại thời điểm thực hiện hành vi tố tụng. Một người tròn 18 tuổi trong khi vụ án đang giải quyết thì từ lúc đó có thể tự mình tham gia, người đại diện theo pháp luật trước đây không còn đương nhiên đại diện nữa.
Toà có tự kiểm tra năng lực hành vi tố tụng của đương sự không?
Có. Khi xem xét đơn và trong suốt quá trình giải quyết, toà phải xác định đúng tư cách và năng lực của người tham gia. Đưa sai người đại diện hoặc để người không có năng lực tự thực hiện hành vi tố tụng có thể là vi phạm thủ tục nghiêm trọng dẫn đến huỷ bản án.