Mối quan hệ nhân quả trong luật hình sự là mối liên hệ giữa hành vi nguy hiểm cho xã hội và hậu quả đã xảy ra: chỉ khi hành vi là nguyên nhân gây ra hậu quả thì người thực hiện mới phải chịu trách nhiệm hình sự về hậu quả đó. Với những tội mà hậu quả là dấu hiệu bắt buộc, như giết người, cố ý gây thương tích, vô ý làm chết người, thiếu quan hệ nhân quả thì không thể buộc người đó chịu trách nhiệm về hậu quả.
Bộ luật Hình sự không có một điều riêng định nghĩa quan hệ nhân quả; đây là chế định do khoa học luật hình sự xây dựng và được vận dụng trong mọi vụ án có hậu quả. Bài này giải thích những đặc điểm của quan hệ nhân quả, các tình huống khó như nạn nhân có bệnh sẵn, sự kiện chen vào giữa, nhiều người cùng góp phần, và vai trò của giám định.
Vì sao phải đặt câu hỏi nhân quả
Trong đời sống, người ta hay nối hai sự việc gần nhau về thời gian thành nguyên nhân và kết quả: hai người cãi nhau, hôm sau một người đột quỵ, thế là người kia "gây ra". Luật hình sự không cho phép suy luận dễ dãi như vậy. Muốn quy hậu quả cho một hành vi, phải chứng minh được hành vi đó thực sự là nguyên nhân dẫn tới hậu quả.
Câu hỏi nhân quả đứng trước câu hỏi lỗi. Đầu tiên xác định khách quan: hành vi có gây ra hậu quả không. Sau đó mới hỏi chủ quan: người thực hiện có lỗi đối với hậu quả đó không, cố ý hay vô ý. Có quan hệ nhân quả mà không có lỗi thì vẫn không có trách nhiệm hình sự; có lỗi trong suy nghĩ mà hành vi không gây ra hậu quả thì cũng không thể buộc trách nhiệm về hậu quả.
Quan hệ nhân quả đặc biệt quan trọng với các tội có cấu thành vật chất, tức là những tội đòi hỏi hậu quả cụ thể xảy ra mới hoàn thành, và với mọi tội do lỗi vô ý, vì bộ luật chỉ xử lý hành vi vô ý khi đã gây hậu quả. Với các tội có cấu thành hình thức, chỉ cần thực hiện hành vi là đủ, quan hệ nhân quả có thể vẫn được xem xét khi quyết định hình phạt.
Câu hỏi nhân quả cũng quyết định tội danh. Cùng một hành vi đánh người, nếu hậu quả tử vong được quy cho hành vi đó, vụ việc có thể bị xem xét theo tội giết người hoặc tội cố ý gây thương tích ở khung có hậu quả làm chết người; nếu không, người đánh chỉ chịu trách nhiệm về thương tích họ thực sự gây ra.
Bốn đặc điểm của quan hệ nhân quả
Hành vi phải xảy ra trước hậu quả. Điều nghe hiển nhiên nhưng có ý nghĩa loại trừ: một thương tích đã có từ trước khi xảy ra xô xát thì không thể là hậu quả của cú đánh sau đó. Giám định thời điểm hình thành thương tích thường làm rõ điểm này.
Hành vi phải chứa đựng khả năng thực tế gây ra hậu quả. Một cái tát nhẹ thông thường không chứa khả năng thực tế làm chết người khoẻ mạnh; một nhát dao vào ngực thì có. Khoa học luật hình sự gọi đây là hành vi phải mang tính nguyên nhân, không chỉ là điều kiện tình cờ.
Hậu quả là sự hiện thực hoá chính khả năng đó. Hậu quả xảy ra phải đúng là kết quả của khả năng mà hành vi mang theo, không phải của một chuỗi sự việc khác. Người bị thương nhẹ ở tay, trên đường đi viện bị một xe khác đâm tử vong, thì cái chết là hiện thực hoá nguy cơ của vụ tai nạn sau, không phải của vết thương ở tay.
Có thể có nhiều nguyên nhân. Một hậu quả có thể do nhiều hành vi của nhiều người cùng góp phần. Khi đó mỗi người chịu trách nhiệm tương ứng với vai trò của hành vi mình trong việc gây ra hậu quả, kết hợp với lỗi của từng người.
Nạn nhân có bệnh lý sẵn: tình huống khó nhất
Ví dụ giả định: trong một cuộc cãi vã ở chợ, A đẩy mạnh B một cái. Người khoẻ mạnh bị đẩy như vậy chỉ loạng choạng. Nhưng B có bệnh tim nặng, bị kích động và va chạm nên lên cơn và tử vong. Hành vi của A có phải nguyên nhân dẫn tới cái chết không?
Về mặt khách quan, khoa học luật hình sự thường thừa nhận hành vi của A vẫn có thể có quan hệ nhân quả với cái chết, vì nó là tác động trực tiếp kích hoạt hậu quả trên một cơ thể cụ thể. Đặc điểm cơ thể của nạn nhân là điều kiện, còn hành vi tác động là nguyên nhân. Kết luận giám định pháp y về nguyên nhân chết giữ vai trò quyết định ở đây.
Nhưng câu chuyện chưa dừng ở nhân quả. Bước tiếp theo là lỗi: A có biết B bị bệnh tim không, có buộc phải biết không. Nếu A biết rõ B có bệnh nặng mà vẫn tác động, lỗi có thể được xem xét theo hướng nặng. Nếu A hoàn toàn không biết và cú đẩy thông thường không thể gây chết người khoẻ mạnh, A có thể không có lỗi đối với cái chết, nên chỉ chịu trách nhiệm về hành vi đẩy, nếu hành vi đó tự nó vi phạm pháp luật. Đây là lý do những vụ việc kiểu này thường gây tranh luận lớn và cần đánh giá rất kỹ.
Các kiểu tình huống nhân quả thường gặp
Bảng dưới gom các kiểu tình huống mà người học luật và người áp dụng luật hay gặp, cùng hướng đánh giá phổ biến. Đây là hướng nguyên lý, không thay cho đánh giá chứng cứ trong từng vụ.
| Tình huống giả định | Câu hỏi nhân quả | Hướng đánh giá phổ biến |
|---|---|---|
| Đánh trọng thương, nạn nhân tử vong sau vài ngày điều trị đúng cách | Cái chết có do thương tích không | Thường có quan hệ nhân quả, hậu quả chậm xuất hiện vẫn được tính |
| Đánh nhẹ, nạn nhân chết vì một tai nạn khác trên đường đi viện | Tai nạn sau có cắt đứt chuỗi nhân quả không | Thường không tính cái chết cho người đánh; họ chỉ chịu trách nhiệm về thương tích |
| Gây thương tích, sau đó cơ sở y tế điều trị sai nghiêm trọng dẫn tới tử vong | Sai sót y tế có phải nguyên nhân độc lập không | Phụ thuộc giám định: thương tích có tự nó dẫn tới chết không, sai sót đóng góp đến đâu |
| Hai người cùng đánh, mỗi người gây một vết thương, cộng lại dẫn tới tử vong | Hậu quả do một hay cả hai hành vi | Có thể cả hai cùng là nguyên nhân; trách nhiệm xét theo đồng phạm hoặc từng người |
| Nạn nhân tự từ chối điều trị khiến vết thương nhỏ trở nặng | Hành vi của nạn nhân có làm thay đổi nhân quả không | Cân nhắc vết thương ban đầu có khả năng thực tế dẫn tới hậu quả nặng hay không |
Những tình huống nằm giữa thường được giải quyết dựa vào kết luận giám định pháp y, giám định y khoa và các chứng cứ về diễn biến. Không có công thức cứng áp cho mọi vụ việc.
Vai trò của giám định và chứng cứ
Quan hệ nhân quả là vấn đề khách quan, nên chứng cứ khoa học có tiếng nói rất lớn. Trong các vụ có thương tích hoặc tử vong, giám định pháp y xác định nguyên nhân chết, cơ chế hình thành thương tích, thời điểm hình thành, tỷ lệ tổn thương cơ thể, và đôi khi cả việc bệnh lý sẵn có đóng góp thế nào vào hậu quả. Trong tai nạn giao thông, lao động, cháy nổ, giám định kỹ thuật và thực nghiệm điều tra giúp dựng lại chuỗi sự việc.
Người bị buộc tội, người bị hại và người bào chữa đều có quyền đề nghị trưng cầu giám định, giám định bổ sung hoặc giám định lại khi thấy kết luận chưa đầy đủ hay có mâu thuẫn. Đây là quyền tố tụng quan trọng, vì một kết luận về nguyên nhân có thể quyết định người đó bị xử về tội giết người hay chỉ về tội gây thương tích, hoặc không phạm tội.
Với gia đình người bị hại, hiểu quan hệ nhân quả giúp lý giải những kết luận thoạt nghe vô lý, như vì sao người đánh không bị xử về cái chết. Với gia đình người bị buộc tội, nó giúp nhận ra chỗ cần đề nghị làm rõ. Ở cả hai phía, việc đọc và phản biện một kết luận giám định cần người có chuyên môn, nên mời luật sư tham gia là điều đáng cân nhắc.
Quan hệ nhân quả trong trách nhiệm bồi thường
Không chỉ luật hình sự, Bộ luật Dân sự cũng đòi hỏi quan hệ nhân quả: thiệt hại phải do hành vi gây ra thì người gây thiệt hại mới phải bồi thường. Nhưng phạm vi có thể khác nhau. Trong vụ án hình sự, người bị xử về tội gây thương tích vẫn có thể phải bồi thường những thiệt hại phát sinh trực tiếp từ thương tích đó như chi phí chữa trị, thu nhập bị mất, chi phí người chăm sóc.
Khi nhiều nguyên nhân cùng góp phần, như lỗi của cả người gây thiệt hại và người bị thiệt hại, Bộ luật Dân sự cho phép xác định mức bồi thường tương ứng với mức độ lỗi của mỗi bên. Vì vậy, trong cùng một vụ, có thể có chuyện toà án hình sự xác định trách nhiệm của bị cáo, nhưng mức bồi thường được giảm một phần vì người bị hại cũng có lỗi.
Nắm được mối quan hệ nhân quả giúp các bên thương lượng bồi thường trên cơ sở hợp lý hơn: khoản nào thật sự do hành vi gây ra, khoản nào do yếu tố khác, có chứng từ gì chứng minh. Đây là phần thường chiếm nhiều thời gian tranh luận nhất trong các vụ án có yêu cầu bồi thường.
Câu hỏi thường gặp
Mối quan hệ nhân quả trong luật hình sự là gì?
Là mối liên hệ giữa hành vi nguy hiểm cho xã hội và hậu quả đã xảy ra, trong đó hành vi là nguyên nhân dẫn tới hậu quả. Người thực hiện chỉ chịu trách nhiệm hình sự về hậu quả khi có quan hệ nhân quả và có lỗi đối với hậu quả đó.
Bộ luật Hình sự có điều nào quy định về quan hệ nhân quả không?
Không có một điều riêng định nghĩa. Quan hệ nhân quả là chế định do khoa học luật hình sự xây dựng, được vận dụng khi đánh giá mặt khách quan của tội phạm, đặc biệt với các tội có hậu quả là dấu hiệu bắt buộc và các tội do lỗi vô ý.
Đánh người có bệnh sẵn rồi người đó chết thì người đánh có phải chịu trách nhiệm về cái chết không?
Còn phụ thuộc giám định nguyên nhân chết và lỗi của người đánh. Hành vi có thể có quan hệ nhân quả với cái chết, nhưng nếu người đánh không biết và không buộc phải biết bệnh lý, họ có thể không có lỗi với cái chết, chỉ chịu trách nhiệm về hành vi đánh.
Người bị thương chết vì điều trị sai thì người gây thương tích có chịu trách nhiệm không?
Tuỳ kết luận giám định: nếu thương tích tự nó đủ dẫn tới tử vong, người gây thương tích vẫn có thể chịu trách nhiệm; nếu sai sót y tế là nguyên nhân độc lập và quyết định, cái chết có thể không được quy cho hành vi gây thương tích.
Có quan hệ nhân quả là chắc chắn có tội không?
Không. Quan hệ nhân quả chỉ là một yếu tố của mặt khách quan. Còn phải xét lỗi, năng lực trách nhiệm hình sự, các trường hợp loại trừ trách nhiệm như phòng vệ chính đáng, và hành vi có thoả mãn cấu thành của một tội cụ thể hay không.
Muốn làm rõ nguyên nhân hậu quả thì có thể đề nghị gì?
Người bị buộc tội, người bị hại và người bào chữa có quyền đề nghị cơ quan tiến hành tố tụng trưng cầu giám định, giám định bổ sung hoặc giám định lại, đề nghị thực nghiệm điều tra và thu thập thêm chứng cứ về diễn biến sự việc.