Bên có nghĩa vụ mà vi phạm nghĩa vụ thì phải chịu trách nhiệm dân sự đối với bên có quyền (Điều 351 Bộ luật Dân sự 2015). Trách nhiệm đó có thể là tiếp tục thực hiện nghĩa vụ, bồi thường thiệt hại, trả lãi chậm trả, cộng thêm phạt vi phạm nếu hai bên đã thoả thuận. Vi phạm được hiểu rộng: không thực hiện, thực hiện không đúng thời hạn, không đầy đủ hoặc không đúng nội dung.
Bài giảng cấu trúc chung của trách nhiệm do vi phạm nghĩa vụ — loại trách nhiệm phát sinh khi đã có một nghĩa vụ từ trước, thường là từ hợp đồng. Bạn sẽ thấy khi nào được miễn trách nhiệm, sự kiện bất khả kháng hiểu thế nào cho đúng, lãi chậm trả mặc định tính ra sao, và vì sao bên bị vi phạm cũng có bổn phận hạn chế thiệt hại. Chuyện viết điều khoản phạt, đòi cọc trong từng loại hợp đồng là phần thực hành, thuộc các bài chuyên về hợp đồng.
Các dạng trách nhiệm khi vi phạm nghĩa vụ
Bộ luật Dân sự không có một "mức phạt" chung, mà đưa ra một bộ công cụ để bên có quyền chọn và kết hợp theo tình huống:
- Tiếp tục thực hiện nghĩa vụ (Điều 352). Bên có quyền yêu cầu bên kia làm tiếp cho xong. Thợ chưa lát xong sàn thì phải lát tiếp; người bán giao thiếu hàng thì phải giao bù.
- Thực hiện nghĩa vụ giao vật đúng cam kết (Điều 356). Vật đặc định thì có quyền yêu cầu giao đúng vật đó; nếu vật không còn hoặc hư hỏng thì phải thanh toán giá trị của vật. Không giao được vật cùng loại như cam kết thì cũng phải thanh toán giá trị của vật, ngoài khoản bồi thường nếu có thiệt hại.
- Tự làm hoặc thuê người khác làm (Điều 358). Với nghĩa vụ thực hiện công việc, bên có quyền có thể tự thực hiện hoặc giao người khác thực hiện, rồi yêu cầu bên vi phạm thanh toán chi phí hợp lý và bồi thường.
- Trả lãi do chậm trả tiền (Điều 357). Nghĩa vụ trả tiền mà chậm thì phải trả lãi trên số tiền chậm trả tương ứng với thời gian chậm.
- Bồi thường thiệt hại (Điều 360). Thiệt hại thực tế do vi phạm gây ra phải được bồi thường toàn bộ, trừ khi có thoả thuận hoặc luật quy định khác.
- Phạt vi phạm. Chỉ áp dụng khi các bên đã thoả thuận trong hợp đồng hoặc luật chuyên ngành có quy định. Không có thoả thuận thì không thể tự đặt ra mức phạt khi đã xảy ra vi phạm.
Những dạng trên có thể dùng cùng lúc ở mức hợp lý: vừa yêu cầu làm tiếp, vừa đòi bồi thường phần thiệt hại do chậm. Riêng phạt vi phạm và bồi thường có quan hệ phụ thuộc vào cách các bên đã thoả thuận, đó là chỗ người viết hợp đồng cần cẩn thận.
Lãi chậm trả: mức mặc định khi không thoả thuận
Điều 357 quy định: chậm trả tiền thì bên có nghĩa vụ phải trả lãi đối với số tiền chậm trả tương ứng với thời gian chậm. Lãi suất do các bên thoả thuận nhưng không được vượt mức trần tại khoản 1 Điều 468, hiện là 20%/năm của khoản tiền, trừ trường hợp luật khác có quy định khác. Nếu không có thoả thuận, lãi suất được xác định bằng 50% mức trần đó, tức 10%/năm.
Ví dụ giả định: anh Sơn bán cho chị Phương một lô hàng trị giá 100 triệu đồng, hẹn trả ngày 1/3, giấy tờ không nhắc gì đến lãi. Chị Phương trả muộn đúng sáu tháng. Lãi chậm trả mặc định tính theo 10%/năm trên 100 triệu đồng trong sáu tháng, tức khoảng 5 triệu đồng. Nếu hai bên đã ghi lãi chậm trả 15%/năm thì áp dụng mức đó; nếu ghi 30%/năm thì phần vượt mức trần không được công nhận.
Lưu ý: hoạt động cho vay của tổ chức tín dụng chịu luật riêng, và tranh chấp thương mại giữa thương nhân còn có quy định riêng về lãi chậm thanh toán trong Luật Thương mại. Trần lãi suất trong Bộ luật Dân sự cũng có thể được điều chỉnh theo cơ chế luật định. Khi tính số tiền thật để kiện hoặc thương lượng, hãy đối chiếu quy định và hướng dẫn hiện hành áp dụng cho đúng loại quan hệ của bạn.
Sự kiện bất khả kháng: miễn trách nhiệm hiểu thế nào cho đúng
Theo Điều 351, bên có nghĩa vụ không phải chịu trách nhiệm dân sự nếu chứng minh được nghĩa vụ không thực hiện được là hoàn toàn do sự kiện bất khả kháng, trừ khi có thoả thuận khác hoặc luật quy định khác. Sự kiện bất khả kháng được định nghĩa tại Điều 156: sự kiện xảy ra một cách khách quan, không thể lường trước được và không thể khắc phục được mặc dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết và khả năng cho phép.
Ba điều kiện phải đi cùng nhau. Khách quan: không do chính bên vi phạm gây ra. Không thể lường trước: tại thời điểm xác lập nghĩa vụ, một người bình thường trong hoàn cảnh đó không thể dự liệu. Không thể khắc phục: dù đã làm mọi điều có thể, nghĩa vụ vẫn không thực hiện được. Mưa bão lớn đúng mùa đã được dự báo từ trước ở vùng thường xuyên có bão có thể không đạt điều kiện "không thể lường trước"; còn một cơn lũ lịch sử vượt mọi mốc ghi nhận thì dễ thoả hơn.
Hai sai lầm hay gặp. Thứ nhất, coi giá nguyên liệu tăng, thua lỗ, khó khăn tài chính là bất khả kháng: đây thường là rủi ro kinh doanh, nghĩa vụ vẫn thực hiện được, chỉ là tốn hơn. Bộ luật Dân sự có chế định riêng về thực hiện hợp đồng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản (Điều 420), với điều kiện chặt và trình tự đàm phán lại. Thứ hai, quên thông báo: dù gặp bất khả kháng thật, bên vi phạm nên báo ngay cho bên kia và chứng minh mình đã cố khắc phục.
Khi lỗi thuộc về bên có quyền, hoặc thiệt hại bị đẩy lên
Hoàn toàn do lỗi bên có quyền. Điều 351 cũng quy định bên có nghĩa vụ không phải chịu trách nhiệm nếu chứng minh được việc không thực hiện nghĩa vụ là hoàn toàn do lỗi của bên có quyền. Ví dụ giả định: chủ nhà không bàn giao mặt bằng như đã hẹn khiến thợ không thể vào thi công; việc chậm tiến độ không phải do thợ.
Bên có quyền cũng có lỗi một phần (Điều 363). Nếu vi phạm nghĩa vụ và thiệt hại xảy ra một phần do lỗi của bên bị vi phạm, bên vi phạm chỉ bồi thường phần thiệt hại tương ứng với mức lỗi của mình.
Nghĩa vụ ngăn chặn, hạn chế thiệt hại (Điều 362). Bên có quyền phải áp dụng biện pháp cần thiết, hợp lý để thiệt hại không xảy ra hoặc giảm bớt. Ví dụ giả định: người bán không giao xi măng đúng hẹn, bên mua biết rõ nhưng vẫn để đội thợ ngồi chơi suốt hai tuần thay vì mua tạm nguồn khác. Phần tiền công trả cho những ngày thợ ngồi không có thể không được bồi thường toàn bộ.
Thoả thuận khác. Các bên được thoả thuận miễn hoặc giới hạn trách nhiệm trong phạm vi luật cho phép. Tuy vậy, điều khoản miễn trách nhiệm do lỗi cố ý, hoặc điều khoản trong hợp đồng mẫu gây bất lợi quá mức cho người tiêu dùng, có thể không được công nhận.
Thiệt hại được bồi thường khi vi phạm nghĩa vụ
Điều 361 cho biết thiệt hại do vi phạm nghĩa vụ gồm thiệt hại về vật chất và thiệt hại về tinh thần. Bảng dưới đây tách nhỏ để bạn lập danh sách khi đòi bồi thường:
| Loại thiệt hại | Gồm những gì | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Tổn thất về tài sản | Tài sản bị mất, hư hỏng, giảm giá trị do vi phạm | Thợ lắp đặt sai làm hỏng máy bơm |
| Chi phí hợp lý để ngăn chặn, hạn chế, khắc phục thiệt hại | Chi phí thuê người khác làm, vận chuyển, bảo quản | Thuê xe khác chở hàng khi nhà xe huỷ chuyến sát giờ |
| Thu nhập thực tế bị mất hoặc giảm sút | Khoản lẽ ra chắc chắn có được | Quán phải đóng cửa ba ngày vì bên thi công chậm |
| Lợi ích lẽ ra được hưởng (khi có yêu cầu) | Bên có quyền có thể yêu cầu bồi thường lợi ích mà lẽ ra mình được hưởng do hợp đồng mang lại | Lô hàng bị huỷ khiến mất phần lãi đã thoả thuận với người mua lại |
| Thiệt hại về tinh thần | Tổn thất tinh thần do vi phạm gây ra, khi có căn cứ | Dịch vụ cưới hỏi bỏ dở đúng ngày cưới |
Thiệt hại phải là thiệt hại thực tế và có quan hệ nhân quả với vi phạm. Người đòi bồi thường có nghĩa vụ chứng minh, nên chứng từ, hoá đơn, tin nhắn, ảnh chụp là thứ phải giữ từ những ngày đầu. Phần lợi ích lẽ ra được hưởng nằm trong quy định về bồi thường thiệt hại do vi phạm hợp đồng, và thường bị tranh cãi nhiều nhất về con số.
Cố ý và vô ý: lỗi trong trách nhiệm do vi phạm nghĩa vụ
Điều 364 định nghĩa: lỗi cố ý là khi một người nhận thức rõ hành vi của mình sẽ gây thiệt hại cho người khác mà vẫn thực hiện và mong muốn hoặc tuy không mong muốn nhưng để mặc cho thiệt hại xảy ra; lỗi vô ý là khi một người không thấy trước hành vi của mình có khả năng gây thiệt hại, mặc dù phải biết hoặc có thể biết trước, hoặc thấy trước nhưng cho rằng thiệt hại sẽ không xảy ra hoặc có thể ngăn chặn được.
Trong trách nhiệm do vi phạm nghĩa vụ, bên vi phạm không thoát trách nhiệm chỉ vì "không cố ý". Điều 351 đặt ngoại lệ ở bất khả kháng và lỗi của bên có quyền, chứ không ở việc bên vi phạm vô ý. Mức độ lỗi chủ yếu ảnh hưởng đến cách đánh giá hiệu lực các điều khoản miễn trách, đến việc chia trách nhiệm khi hai bên cùng có lỗi.
Thực tế, phần lớn tranh chấp loại này kết thúc bằng thương lượng. Biết mình đang đứng ở đâu theo từng bước — vi phạm gì, có được miễn không, thiệt hại gồm gì, mỗi bên có lỗi đến đâu — giúp cuộc thương lượng có cơ sở hơn là cãi nhau theo cảm tính.
Câu hỏi thường gặp
Không thoả thuận lãi chậm trả thì có được đòi lãi không?
Được. Điều 357 Bộ luật Dân sự cho phép đòi lãi trên số tiền chậm trả; không có thoả thuận thì lãi suất bằng 50% mức trần tại khoản 1 Điều 468, hiện tương ứng 10%/năm. Quan hệ thương mại giữa thương nhân, hợp đồng tín dụng có thể chịu quy định riêng.
Dịch bệnh có phải là sự kiện bất khả kháng không?
Không đương nhiên. Phải xét ba điều kiện cùng lúc: khách quan, không lường trước được tại thời điểm giao kết và không khắc phục được dù đã cố gắng. Hợp đồng ký khi dịch đã bùng phát và biện pháp phòng chống đã được công bố thì khó viện dẫn yếu tố không lường trước.
Vừa phạt vi phạm vừa đòi bồi thường được không?
Theo Bộ luật Dân sự, nếu các bên có thoả thuận phạt vi phạm mà không thoả thuận về việc vừa phạt vừa bồi thường thì bên vi phạm chỉ phải nộp tiền phạt. Muốn áp dụng cả hai, hợp đồng nên ghi rõ. Luật Thương mại có quy tắc khác cho hợp đồng giữa thương nhân.
Bên vi phạm không có lỗi thì có phải bồi thường không?
Trong trách nhiệm do vi phạm nghĩa vụ, bên vi phạm vẫn phải chịu trách nhiệm trừ khi chứng minh được vi phạm là hoàn toàn do sự kiện bất khả kháng hoặc hoàn toàn do lỗi của bên có quyền, hoặc có thoả thuận, quy định khác. "Không cố ý" không phải là lý do miễn trách.
Giá vật liệu tăng mạnh có được xin không thực hiện hợp đồng không?
Giá tăng thường là rủi ro kinh doanh, không phải bất khả kháng. Bộ luật Dân sự có cơ chế hoàn cảnh thay đổi cơ bản, cho phép yêu cầu đàm phán lại khi đáp ứng đủ các điều kiện chặt; trong thời gian đàm phán, các bên vẫn phải tiếp tục thực hiện nghĩa vụ, trừ khi có thoả thuận khác.
Bên bị vi phạm có phải làm gì để được bồi thường đầy đủ không?
Có. Bên bị vi phạm phải áp dụng biện pháp cần thiết, hợp lý để ngăn chặn, hạn chế thiệt hại; phần thiệt hại do không hạn chế có thể không được bồi thường. Họ cũng phải chứng minh thiệt hại và mối liên hệ giữa thiệt hại với vi phạm bằng chứng từ, tin nhắn, biên bản.