Tạm giữ và tạm giam đều là biện pháp ngăn chặn tước tự do, nhưng khác nhau ở đối tượng và mục đích. Tạm giữ áp dụng với người vừa bị giữ khẩn cấp, bị bắt quả tang, bị bắt theo truy nã, hoặc người tự thú, đầu thú, kéo dài tối đa vài ngày để xác minh. Tạm giam áp dụng với người đã là bị can, bị cáo, khi có căn cứ luật định, với thời hạn tính theo tháng và phụ thuộc mức độ nghiêm trọng của tội.
Người thân của người bị giữ thường dùng lẫn hai từ này, nhưng trên giấy tờ chúng dẫn tới những quyền, những mốc thời gian rất khác nhau. Một người bị tạm giữ có thể được thả sau vài ngày mà không bị khởi tố. Một người bị tạm giam thì đã ở trong vụ án với tư cách bị can, và quá trình điều tra có thể kéo dài nhiều tháng. Bài này đặt hai biện pháp cạnh nhau để bạn đọc đúng tình huống của mình.
So sánh tạm giữ và tạm giam
Các mốc thời hạn dưới đây theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015; khi cần tính chính xác cho một vụ việc cụ thể, bạn nên đối chiếu bản hợp nhất hiện hành và hỏi người bào chữa.
| Tiêu chí | Tạm giữ | Tạm giam |
|---|---|---|
| Đối tượng | Người bị giữ khẩn cấp, bị bắt quả tang, bị bắt theo truy nã, người tự thú, đầu thú | Bị can, bị cáo |
| Mục đích chính | Có thời gian xác minh, quyết định khởi tố hay trả tự do | Bảo đảm điều tra, truy tố, xét xử, ngăn bỏ trốn, tiếp tục phạm tội |
| Thời hạn | Không quá 3 ngày; có thể gia hạn tối đa hai lần, mỗi lần không quá 3 ngày | Tính theo tháng, phụ thuộc loại tội và giai đoạn, có thể gia hạn theo luật |
| Ai kiểm soát | Quyết định gửi viện kiểm sát; mọi lần gia hạn phải được viện kiểm sát phê chuẩn | Lệnh tạm giam của cơ quan điều tra phải được viện kiểm sát phê chuẩn |
| Nơi giữ | Nhà tạm giữ | Trại tạm giam |
| Trừ vào hình phạt tù | Có, được trừ vào thời hạn tạm giam và thời hạn chấp hành án | Có, một ngày tạm giam được trừ một ngày tù |
Nhìn bảng, có thể thấy tạm giữ là "phòng chờ" ngắn ngày trước khi trả lời câu hỏi có khởi tố hay không, còn tạm giam là biện pháp gắn với một vụ án đã được khởi tố và một bị can cụ thể.
Tạm giữ: vài ngày để trả lời một câu hỏi
Khi một người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp hoặc bị bắt quả tang, cơ quan có thẩm quyền chưa thể ngay lập tức biết họ có phải người phạm tội hay không, hành vi có cấu thành tội phạm hay không. Tạm giữ cho cơ quan đó một khoảng thời gian ngắn để lấy lời khai, xác minh và ra quyết định. Kết thúc thời hạn tạm giữ, chỉ có hai lối: khởi tố bị can và có thể chuyển sang biện pháp khác, hoặc trả tự do.
Thời hạn tạm giữ theo bộ luật là không quá 3 ngày, tính từ khi cơ quan điều tra nhận người bị giữ, bị bắt hoặc từ khi người tự thú, đầu thú đến trình diện. Trường hợp cần thiết có thể gia hạn không quá 3 ngày, và trường hợp đặc biệt gia hạn lần thứ hai không quá 3 ngày. Mỗi lần gia hạn đều phải được viện kiểm sát phê chuẩn. Nếu viện kiểm sát không phê chuẩn gia hạn, người bị tạm giữ phải được trả tự do ngay.
Không phải ai bị mời về trụ sở công an cũng đang bị tạm giữ. Người được mời làm việc, được triệu tập lấy lời khai không bị tước tự do theo nghĩa của biện pháp ngăn chặn. Nếu bạn hoặc người thân được giao quyết định tạm giữ, đó là văn bản chính thức cho biết bạn đang ở trong biện pháp này, kèm thời hạn cụ thể.
Tạm giam: khi nào được áp dụng
Tạm giam là biện pháp ngăn chặn nặng nhất, nên điều kiện áp dụng được thiết kế theo hai lớp: loại tội và hành vi của bị can. Với tội đặc biệt nghiêm trọng, rất nghiêm trọng, cơ quan có thẩm quyền có thể tạm giam bị can, bị cáo. Với tội nghiêm trọng, ít nghiêm trọng mà Bộ luật Hình sự quy định hình phạt tù trên 2 năm, chỉ được tạm giam khi có thêm căn cứ, như đã bị áp dụng biện pháp ngăn chặn khác nhưng vi phạm, không có nơi cư trú rõ ràng hoặc không xác định được lý lịch, bỏ trốn hoặc có dấu hiệu bỏ trốn, tiếp tục phạm tội, hoặc có hành vi mua chuộc, cưỡng ép người khác khai sai, tiêu huỷ chứng cứ, đe doạ người làm chứng, bị hại.
Với tội ít nghiêm trọng mà hình phạt tù đến 2 năm, phạm vi tạm giam còn hẹp hơn nữa, chỉ trong những trường hợp như tiếp tục phạm tội hoặc bỏ trốn và bị bắt theo truy nã. Cách thiết kế này cho thấy luật không coi tạm giam là mặc định. Một bị can có nơi ở, lý lịch rõ ràng, chấp hành nghiêm túc giấy triệu tập thường có cơ hội lớn được áp dụng biện pháp nhẹ hơn.
Thời hạn tạm giam để điều tra được tính theo nhóm tội: theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, không quá 2 tháng với tội ít nghiêm trọng, không quá 3 tháng với tội nghiêm trọng, không quá 4 tháng với tội rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng, và có thể được gia hạn theo các mốc luật định. Ở giai đoạn truy tố, xét xử, thời hạn tạm giam được tính riêng và gắn với thời hạn của từng giai đoạn.
Những người được luật ưu tiên không tạm giam
Phụ nữ có thai hoặc đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi. Nếu có nơi cư trú và lý lịch rõ ràng, luật yêu cầu áp dụng biện pháp ngăn chặn khác thay cho tạm giam. Đây là chính sách bảo vệ người mẹ và đứa trẻ.
Người già yếu, người bị bệnh nặng. Tương tự, khi có nơi cư trú và lý lịch rõ ràng, những người này được áp dụng biện pháp khác như cấm đi khỏi nơi cư trú hoặc bảo lĩnh.
Ngoại lệ vẫn có thể tạm giam. Chính sách trên không áp dụng nếu người đó bỏ trốn và bị bắt theo truy nã, tiếp tục phạm tội, có hành vi mua chuộc, cưỡng ép, xúi giục người khác khai báo gian dối, tiêu huỷ, giả mạo chứng cứ, đe doạ người làm chứng, bị hại, hoặc bị buộc tội về một số tội đặc biệt theo luật định như xâm phạm an ninh quốc gia và có căn cứ cho thấy nếu không tạm giam sẽ gây nguy hại.
Người dưới 18 tuổi. Bộ luật có thủ tục riêng cho người dưới 18 tuổi, với điều kiện tạm giữ, tạm giam chặt hơn, thời hạn ngắn hơn và yêu cầu có người đại diện, người bào chữa. Chi tiết nằm ở chương thủ tục đặc biệt của bộ luật.
Quyền của người bị tạm giữ, tạm giam và gia đình
Người bị tạm giữ, tạm giam được biết lý do mình bị giữ, nhận quyết định, được giải thích quyền và nghĩa vụ. Họ có quyền trình bày lời khai, ý kiến, không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội, được tự bào chữa hoặc nhờ người bào chữa, được khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng. Chế độ ăn ở, gặp thân nhân, nhận quà, gửi thư được quy định trong Luật Thi hành tạm giữ, tạm giam; số lần và thời lượng cụ thể bạn nên hỏi trực tiếp nơi đang giam giữ.
Gia đình có quyền được thông báo về việc người thân bị tạm giữ, tạm giam và nơi đang bị giữ. Đây là nghĩa vụ của cơ quan ra quyết định. Gia đình có thể mời người bào chữa cho người bị tạm giữ, tạm giam; người bào chữa được gặp thân chủ theo thủ tục luật định. Quyền gặp của người bào chữa không phụ thuộc vào việc gia đình có được thăm gặp hay không.
Việc cụ thể gia đình có thể làm ngay là: ghi lại số, ngày của quyết định tạm giữ hoặc lệnh tạm giam, nơi giữ, tên cơ quan đang thụ lý; chuẩn bị giấy tờ chứng minh nhân thân, hoàn cảnh của người bị giữ như giấy khai sinh của con nhỏ, hồ sơ bệnh án, xác nhận nơi cư trú, vì đây là căn cứ để đề nghị thay thế bằng biện pháp nhẹ hơn. Điều không nên làm là tìm cách nhắn gửi, dặn dò người bị giữ khai theo một hướng nào đó, hoặc liên hệ với người làm chứng, bị hại để thuyết phục họ đổi lời; những việc này không giúp gì mà còn có thể trở thành căn cứ để tiếp tục tạm giam.
Nếu bị tạm giữ, tạm giam oan thì sao
Thời gian tạm giữ, tạm giam được trừ vào thời hạn chấp hành hình phạt nếu sau đó người đó bị kết án tù. Nhưng nếu vụ án kết thúc bằng quyết định đình chỉ vì không có sự việc phạm tội, hành vi không cấu thành tội phạm, hoặc toà tuyên không phạm tội, thì người đã bị tạm giữ, tạm giam có quyền yêu cầu Nhà nước bồi thường.
Cơ sở là Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017, trong đó tố tụng hình sự là một lĩnh vực được bồi thường. Các khoản có thể yêu cầu gồm thiệt hại do tài sản bị xâm phạm, thu nhập bị mất, thiệt hại về tinh thần tính theo số ngày bị tạm giữ, tạm giam, và chi phí hợp lý khác. Cơ quan có trách nhiệm bồi thường là cơ quan đã ra quyết định gây thiệt hại hoặc cơ quan được luật xác định, kèm theo việc xin lỗi, cải chính công khai theo yêu cầu.
Thủ tục bồi thường có thời hiệu và hồ sơ riêng. Khi rơi vào tình huống này, người bị oan nên giữ lại toàn bộ quyết định, biên bản và nhờ luật sư hoặc trợ giúp viên pháp lý hướng dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Người tự đến công an đầu thú có bị tạm giữ không?
Có thể. Người tự thú, đầu thú thuộc nhóm đối tượng có thể bị tạm giữ để xác minh, nhưng việc tạm giữ không bắt buộc. Tự thú, đầu thú còn là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, và người có nơi ở, lý lịch rõ ràng thường có cơ hội được áp dụng biện pháp nhẹ hơn.
Tạm giữ tối đa bao nhiêu ngày?
Theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, tạm giữ không quá 3 ngày, có thể gia hạn tối đa hai lần, mỗi lần không quá 3 ngày, tức tổng cộng không quá 9 ngày. Mỗi lần gia hạn phải được viện kiểm sát phê chuẩn. Hết thời hạn mà không có căn cứ chuyển sang biện pháp khác thì phải trả tự do.
Thời gian tạm giam có được trừ vào án tù không?
Có. Thời gian tạm giữ, tạm giam được trừ vào thời hạn chấp hành hình phạt tù, một ngày tạm giữ, tạm giam bằng một ngày tù. Nếu bị kết án bằng hình phạt khác như cải tạo không giam giữ, thời gian đó được quy đổi theo tỷ lệ luật định.
Gia đình có được biết người thân đang bị giam ở đâu không?
Có. Cơ quan ra quyết định tạm giữ, tạm giam có nghĩa vụ thông báo cho gia đình người bị giữ, chính quyền nơi cư trú hoặc nơi làm việc. Nếu chưa nhận được thông báo, gia đình có thể đến cơ quan đang thụ lý để hỏi, mang theo giấy tờ chứng minh quan hệ.
Đang bị tạm giam có được xin thay bằng bảo lĩnh không?
Có thể. Bị can, bị cáo, người bào chữa và gia đình có quyền đề nghị thay tạm giam bằng biện pháp nhẹ hơn như bảo lĩnh, đặt tiền bảo đảm. Cơ quan có thẩm quyền xem xét dựa trên tính chất vụ án, nhân thân, mức độ hợp tác. Đơn đề nghị nên kèm giấy tờ chứng minh hoàn cảnh và cam kết.