Bộ luật Dân sự 2015 có ba điều riêng cho thiệt hại do tài sản gây ra mà không phải nguồn nguy hiểm cao độ: súc vật (Điều 603), cây cối (Điều 604), nhà cửa và công trình xây dựng khác (Điều 605). Điểm chung: người phải bồi thường là chủ sở hữu hoặc người đang chiếm hữu, quản lý, sử dụng tài sản đó, dù họ không trực tiếp làm gì gây ra thiệt hại.
Bài giảng từng điều, những ngoại lệ khi người thứ ba hoặc chính người bị thiệt hại có lỗi, và cách luật nhìn tập quán thả rông súc vật ở nông thôn. Các tình huống thực hành cụ thể như cây nhà bên chìa cành, vật rơi trúng người trong chung cư, hay vật nuôi cắn người được bàn ở các bài chuyên sâu khác; ở đây là khung chung để đọc mọi tình huống thuộc nhóm này.
Vì sao chủ tài sản phải bồi thường dù không trực tiếp gây ra
Khoản 3 Điều 584 đặt nền: trường hợp tài sản gây thiệt hại thì chủ sở hữu, người chiếm hữu tài sản phải chịu trách nhiệm bồi thường, trừ trường hợp thiệt hại do sự kiện bất khả kháng hoặc hoàn toàn do lỗi của bên bị thiệt hại. Lý do rất đời thường: con trâu không tự chịu trách nhiệm được, cây không trả tiền được; người kiểm soát và hưởng lợi từ chúng là người có khả năng ngăn ngừa thiệt hại.
Bộ luật Dân sự 2015 không viết các điều về súc vật, cây cối, nhà cửa theo hướng phải chứng minh chủ sở hữu có lỗi. Nghĩa là người bị thiệt hại chỉ cần chứng minh có thiệt hại, thiệt hại do tài sản đó gây ra, và ai là chủ sở hữu hoặc người đang chiếm hữu, quản lý. Gánh nặng chứng minh các yếu tố miễn trách — bất khả kháng, lỗi hoàn toàn của người bị hại, lỗi của người thứ ba — chuyển sang phía chủ tài sản.
Cần phân biệt với nguồn nguy hiểm cao độ. Thú dữ (hổ, gấu nuôi nhốt…) được xếp vào nguồn nguy hiểm cao độ theo Điều 601, với chế độ miễn trách hẹp hơn. Súc vật thông thường như trâu, bò, lợn, gà, chó nhà thuộc Điều 603. Cây cối, nhà cửa cũng không thuộc danh sách nguồn nguy hiểm cao độ, nên chịu điều luật riêng.
Súc vật gây thiệt hại: Điều 603
Chủ sở hữu bồi thường. Chủ sở hữu súc vật phải bồi thường thiệt hại do súc vật gây ra cho người khác. Người chiếm hữu, sử dụng súc vật (người thuê, mượn, được giao chăn dắt) phải bồi thường trong thời gian chiếm hữu, sử dụng, trừ trường hợp có thoả thuận khác.
Người thứ ba có lỗi. Nếu người thứ ba hoàn toàn có lỗi làm cho súc vật gây thiệt hại cho người khác, người thứ ba phải bồi thường. Ví dụ giả định: một người cố ý ném pháo vào đàn bò khiến bò hoảng chạy húc đổ hàng rào nhà bên cạnh. Nếu người thứ ba và chủ sở hữu cùng có lỗi thì liên đới bồi thường.
Súc vật bị chiếm hữu trái phép. Súc vật bị chiếm hữu, sử dụng trái pháp luật gây thiệt hại thì người chiếm hữu, sử dụng trái pháp luật phải bồi thường. Chủ sở hữu có lỗi trong việc để súc vật bị chiếm hữu trái phép thì liên đới bồi thường.
Người bị thiệt hại có lỗi hoàn toàn. Nếu người bị thiệt hại hoàn toàn có lỗi trong việc làm cho súc vật gây thiệt hại cho mình thì chủ sở hữu không phải bồi thường. Ví dụ giả định: một người tự ý vào chuồng trại có rào chắn, trêu chọc con vật và bị thương.
Súc vật thả rông theo tập quán. Trường hợp súc vật thả rông theo tập quán mà gây thiệt hại thì chủ sở hữu phải bồi thường theo tập quán, nhưng không được trái pháp luật và đạo đức xã hội. Điều này thừa nhận thực tế chăn thả ở nhiều vùng nông thôn, miền núi, nơi cộng đồng có quy ước riêng về mùa thả, vùng thả và cách đền khi gia súc phá hoa màu.
Cây cối gây thiệt hại: Điều 604
Điều 604 quy định: chủ sở hữu, người chiếm hữu, người được giao quản lý phải bồi thường thiệt hại do cây cối gây ra. Bộ luật năm 2005 trước đây viết hẹp hơn, chỉ nói "cây cối đổ, gãy"; bản năm 2015 viết chung "do cây cối gây ra", nên có thể bao quát cả trường hợp rễ cây làm nứt móng nhà, cành cây chạm đường dây, quả rụng làm hỏng mái tôn.
Người phải bồi thường không chỉ là chủ sở hữu. Với cây xanh trên vỉa hè, trong công viên, đơn vị được giao quản lý cây là đối tượng thường được xem xét. Với cây trong khuôn viên nhà thuê, cần xem hợp đồng thuê giao trách nhiệm chăm sóc cây cho ai. Ví dụ giả định: một cây xoài cổ thụ trong sân nhà cho thuê bị mục gốc, gãy đè lên xe máy của khách đến chơi; chủ nhà và người thuê có thể cùng bị đặt câu hỏi về trách nhiệm, tuỳ thoả thuận và việc ai đang thực sự quản lý cây.
Bão lớn làm cây đổ có phải là bất khả kháng không? Phải xét ba điều kiện của sự kiện bất khả kháng. Nếu cây đã mục, nghiêng nguy hiểm từ trước, chủ đã được nhắc mà không xử lý, thì cơn bão khó được coi là nguyên nhân duy nhất không thể khắc phục. Ngược lại, một cây khoẻ bị bão mạnh bất thường quật đổ có thể là trường hợp được xem xét miễn trách.
Nhà cửa, công trình xây dựng gây thiệt hại: Điều 605
Điều 605 quy định chủ sở hữu, người chiếm hữu, người được giao quản lý, sử dụng nhà cửa, công trình xây dựng khác phải bồi thường thiệt hại do nhà cửa, công trình đó gây ra cho người khác. Khi người thi công có lỗi trong việc để nhà cửa, công trình gây thiệt hại thì phải liên đới bồi thường. Bảng dưới đây gợi ý cách xác định người chịu trách nhiệm:
| Tình huống giả định | Người thường được xem xét | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tường rào nhà dân đổ sập trúng người đi đường | Chủ sở hữu hoặc người đang sử dụng ngôi nhà | Tường xuống cấp lâu ngày là yếu tố quan trọng khi đánh giá |
| Mảng vữa trần nhà cho thuê rơi trúng khách của người thuê | Chủ nhà, người thuê tuỳ thoả thuận về sửa chữa, bảo trì | Hợp đồng thuê nên ghi rõ ai chịu sửa chữa lớn |
| Nhà mới xây bị nghiêng, làm nứt nhà bên cạnh | Chủ công trình và người thi công nếu có lỗi | Người thi công liên đới khi có lỗi kỹ thuật |
| Biển hiệu gắn trên mặt tiền cửa hàng rơi xuống | Chủ sở hữu biển hoặc người đang sử dụng mặt bằng | Biển hiệu là vật gắn vào công trình; cần xác định ai lắp và quản lý |
| Công trình công cộng xuống cấp gây thiệt hại | Đơn vị được giao quản lý, sử dụng công trình | Có thể liên quan trách nhiệm bồi thường của Nhà nước trong một số trường hợp |
Điều 605 nói về thiệt hại do chính nhà cửa, công trình gây ra (sập, đổ, rơi, nứt lan sang nhà khác). Thiệt hại do hoạt động thi công gây ra cho nhà liền kề — rung chấn, đào móng làm lún — thường được xem xét theo các quy định về xây dựng và bồi thường ngoài hợp đồng nói chung, với vai trò rõ hơn của nhà thầu.
Khi nào chủ tài sản có thể không phải bồi thường
Dù không cần chứng minh lỗi của chủ, trách nhiệm theo ba điều trên vẫn có những cửa miễn hoặc chia sẻ:
- Sự kiện bất khả kháng: thiệt hại do một sự kiện khách quan, không lường trước được và không khắc phục được dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết.
- Lỗi hoàn toàn của người bị thiệt hại: người bị hại tự đặt mình vào nguy hiểm, như trèo vào công trình đang có rào cảnh báo, trêu chọc súc vật trong chuồng.
- Lỗi của người thứ ba: với súc vật, người thứ ba hoàn toàn có lỗi thì người thứ ba bồi thường; cùng có lỗi với chủ thì liên đới.
- Lỗi một phần của người bị thiệt hại: không được bồi thường phần thiệt hại do lỗi của mình theo nguyên tắc chung tại Điều 585.
- Thoả thuận giữa chủ sở hữu và người chiếm hữu: quyết định ai trong hai người chịu khoản bồi thường cuối cùng, nhưng thường không làm mất quyền đòi của người bị thiệt hại bên ngoài.
Về mặt phòng ngừa, chủ tài sản có thể giảm rủi ro bằng những việc đơn giản: kiểm tra cây lớn trước mùa mưa bão, tỉa cành sát đường dây, gia cố tường rào cũ, quây chuồng trại chắc chắn, giữ súc vật trong vùng chăn thả theo quy ước của thôn, bản. Chứng cứ về việc đã chăm sóc, bảo trì cũng có ích khi xảy ra tranh chấp.
Đọc ba điều luật trong mối quan hệ với nhau
Ba điều 603, 604, 605 có cấu trúc giống nhau: chỉ ra người phải bồi thường (chủ sở hữu, người chiếm hữu, người quản lý), và mở rộng sang người thứ ba hoặc người thi công khi họ có lỗi. Đặt cạnh khoản 3 Điều 584 và năm nguyên tắc của Điều 585, bạn có đủ công cụ để đọc hầu hết tình huống tài sản gây thiệt hại.
Thứ tự đọc nên là: thứ gây thiệt hại là gì (súc vật, cây, nhà, hay nguồn nguy hiểm cao độ); ai là chủ, ai đang chiếm hữu, quản lý vào thời điểm đó; có người thứ ba nào có lỗi không; người bị thiệt hại có lỗi không; có sự kiện bất khả kháng không; thiệt hại gồm những khoản gì theo bốn nhóm thiệt hại.
Tranh chấp loại này giữa hàng xóm thường nhỏ về tiền nhưng lớn về tình cảm. Luật khuyến khích thương lượng và hoà giải; hoà giải ở cơ sở thôn, tổ dân phố là cách được dùng nhiều. Hiểu đúng luật giúp hai bên ngồi xuống với cùng một khung tham chiếu, thay vì mỗi người một lý.
Câu hỏi thường gặp
Gà vịt nhà hàng xóm phá vườn rau có được đòi bồi thường không?
Có thể. Chủ sở hữu súc vật phải bồi thường thiệt hại do súc vật gây ra theo Điều 603 Bộ luật Dân sự. Người bị thiệt hại nên chụp ảnh hiện trường, trao đổi với chủ vật nuôi, và nếu không thống nhất thì đề nghị hoà giải ở cơ sở trước khi tính đến khởi kiện.
Trâu bò thả rông theo tập quán phá lúa thì đền thế nào?
Luật cho phép bồi thường theo tập quán địa phương, như quy ước của thôn, bản về mùa thả, vùng thả và cách đền, với điều kiện tập quán đó không trái pháp luật và đạo đức xã hội. Nếu không có tập quán rõ ràng, áp dụng nguyên tắc chung về bồi thường thiệt hại tài sản.
Cây trên vỉa hè đổ trúng xe thì đòi ai?
Thường là đơn vị được giao quản lý cây xanh đô thị, vì Điều 604 đặt trách nhiệm cho chủ sở hữu, người chiếm hữu, người được giao quản lý cây. Nên ghi nhận hiện trường, báo chính quyền cấp xã, phường nơi xảy ra sự việc và tìm hiểu đơn vị quản lý cây để gửi yêu cầu bồi thường.
Nhà thuê bị sập trần làm khách bị thương, chủ nhà hay người thuê chịu?
Tuỳ ai được giao quản lý, sử dụng và nghĩa vụ sửa chữa theo hợp đồng thuê. Điều 605 đặt trách nhiệm cho chủ sở hữu, người chiếm hữu, người được giao quản lý, sử dụng. Người bị thương có thể yêu cầu, rồi chủ nhà và người thuê tự phân chia theo thoả thuận và lỗi của mỗi bên.
Nhà xây bên cạnh làm nứt nhà mình thì đòi chủ nhà hay nhà thầu?
Có thể yêu cầu chủ công trình, và nhà thầu thi công liên đới bồi thường nếu có lỗi trong việc để công trình gây thiệt hại. Trước khi bên cạnh khởi công, nên đề nghị lập biên bản hiện trạng nhà mình có ảnh chụp, để sau này chứng minh vết nứt mới phát sinh.
Bão làm cây nhà mình đổ sang nhà bên có phải bồi thường không?
Nếu cơn bão đủ điều kiện sự kiện bất khả kháng và cây vốn khoẻ mạnh, được chăm sóc đúng mức, chủ cây có thể không phải bồi thường. Nếu cây đã mục, nghiêng nguy hiểm mà không xử lý, việc viện dẫn bão để miễn trách khó được chấp nhận.