Bộ luật Hình sự 2015 có một chương riêng về những trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự, gồm bảy trường hợp: sự kiện bất ngờ, tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự, phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết, gây thiệt hại trong khi bắt giữ người phạm tội, rủi ro trong nghiên cứu – thử nghiệm – áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật, và thi hành mệnh lệnh của người chỉ huy hoặc cấp trên. Trong các trường hợp này, hành vi có gây thiệt hại, đôi khi rất nặng, nhưng luật xác định đó không phải là tội phạm.
So với Bộ luật Hình sự 1999 vốn chỉ có bốn trường hợp rải ở nhiều điều, bộ luật 2015 gom chúng thành một chương (Chương IV, từ Điều 20 đến Điều 26) và bổ sung ba trường hợp mới. Bài này đi qua bảy trường hợp ở mức khái niệm, chỉ ra điểm chung, điểm khác, và những giới hạn mà vượt qua thì người gây thiệt hại lại phải chịu trách nhiệm.
Loại trừ trách nhiệm khác miễn trách nhiệm ở đâu
Hai cụm từ nghe gần giống nhau nhưng bản chất khác hẳn. Miễn trách nhiệm hình sự áp dụng cho người đã phạm tội: hành vi của họ là tội phạm, nhưng vì những lý do luật định (tự thú, khắc phục hậu quả, hoàn cảnh thay đổi, được hoà giải…) mà Nhà nước không truy cứu nữa. Loại trừ trách nhiệm hình sự thì khác: hành vi ngay từ đầu không phải là tội phạm, nên không có gì để miễn.
Sự khác biệt này có hệ quả thật. Người được miễn trách nhiệm vẫn là người đã có hành vi phạm tội, quyết định miễn có thể kèm những biện pháp khác, và trong hồ sơ vụ án hành vi đó vẫn được ghi nhận là phạm tội. Người thuộc trường hợp loại trừ thì cơ quan tiến hành tố tụng không khởi tố, hoặc nếu đã khởi tố mà sau đó xác định được thì phải đình chỉ với lý do hành vi không cấu thành tội phạm.
Gốc của các trường hợp loại trừ nằm ở hai dấu hiệu của tội phạm: tính nguy hiểm cho xã hội và tính có lỗi. Phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết, bắt giữ người phạm tội là những hành vi xã hội cần, thậm chí khuyến khích, nên không bị coi là nguy hiểm. Sự kiện bất ngờ và tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự thì thiếu yếu tố lỗi.
Bảy trường hợp nhìn một lượt
Bảng dưới tóm tắt bảy trường hợp theo thứ tự trong bộ luật, kèm ý cốt lõi và giới hạn cần nhớ.
| Trường hợp | Ý cốt lõi | Giới hạn hoặc điều kiện |
|---|---|---|
| Sự kiện bất ngờ | Không thể thấy trước hoặc không buộc phải thấy trước hậu quả | Nếu lẽ ra phải thấy trước và có thể thấy trước thì là lỗi vô ý |
| Không có năng lực trách nhiệm hình sự | Đang mắc bệnh làm mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi | Say rượu bia, dùng chất kích thích không thuộc trường hợp này |
| Phòng vệ chính đáng | Chống trả cần thiết người đang xâm phạm lợi ích chính đáng | Chống trả rõ ràng quá mức cần thiết là vượt quá giới hạn |
| Tình thế cấp thiết | Không còn cách nào khác, phải gây thiệt hại nhỏ hơn để tránh thiệt hại lớn hơn | Thiệt hại gây ra rõ ràng vượt quá yêu cầu thì phải chịu trách nhiệm |
| Gây thiệt hại khi bắt giữ người phạm tội | Không còn cách nào khác, buộc dùng vũ lực cần thiết | Vũ lực rõ ràng vượt quá mức cần thiết thì phải chịu trách nhiệm |
| Rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật | Làm đúng quy trình, quy phạm, có biện pháp phòng ngừa mà vẫn gây thiệt hại | Không áp dụng đúng quy trình, không phòng ngừa đầy đủ thì phải chịu trách nhiệm |
| Thi hành mệnh lệnh của người chỉ huy hoặc cấp trên | Chỉ trong lực lượng vũ trang, vì nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, đã báo cáo mà vẫn bị yêu cầu chấp hành | Không áp dụng với các tội phá hoại hoà bình, chống loài người, tội phạm chiến tranh |
Mỗi dòng trong bảng là một điều luật riêng có câu chữ cụ thể; bảng chỉ giúp nhìn tổng thể, khi áp dụng phải đọc nguyên văn điều luật hiện hành.
Hai trường hợp thiếu yếu tố lỗi
Sự kiện bất ngờ. Người gây hậu quả không thể thấy trước, hoặc theo hoàn cảnh cụ thể không buộc phải thấy trước hậu quả của hành vi mình. Ví dụ giả định: một người thợ đang cưa cành cây trong vườn nhà mình theo cách thông thường, cành cây gãy văng theo hướng khác thường do bên trong bị mục rỗng không ai thấy được, trúng người đi đường đang đứng ở chỗ vốn không phải lối đi. Nếu xác định đúng là không ai trong hoàn cảnh đó thấy trước được, đây là sự kiện bất ngờ.
Tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự. Người thực hiện hành vi nguy hiểm trong khi đang mắc bệnh tâm thần hoặc một bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi. Việc xác định phải dựa trên giám định pháp y tâm thần, không dựa vào lời khai hay cảm nhận của người xung quanh.
Điểm chung. Cả hai đều không phủ nhận hậu quả đã xảy ra; chúng chỉ xác định người gây ra không có lỗi theo nghĩa của luật hình sự. Trách nhiệm dân sự, như bồi thường thiệt hại, vẫn có thể được xem xét riêng theo Bộ luật Dân sự.
Ranh giới mong manh. Sự kiện bất ngờ rất gần với lỗi vô ý do cẩu thả; tình trạng không có năng lực rất gần với hạn chế năng lực (vẫn chịu trách nhiệm nhưng được giảm nhẹ). Phần lớn tranh chấp trong thực tế diễn ra đúng ở hai ranh giới này.
Ba trường hợp vì lợi ích chính đáng: phòng vệ, cấp thiết, bắt giữ
Phòng vệ chính đáng là hành vi của người vì bảo vệ quyền hoặc lợi ích chính đáng của mình, của người khác, của Nhà nước, cơ quan, tổ chức mà chống trả lại một cách cần thiết người đang có hành vi xâm phạm các lợi ích đó. Chữ quan trọng là "đang" và "cần thiết": sự xâm phạm phải đang diễn ra hoặc đe doạ xảy ra ngay, và sự chống trả phải tương xứng với tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi xâm phạm.
Tình thế cấp thiết là khi một người, để tránh thiệt hại cho lợi ích hợp pháp, không còn cách nào khác là phải gây một thiệt hại nhỏ hơn thiệt hại cần ngăn ngừa. Khác với phòng vệ, thiệt hại ở đây thường gây cho người thứ ba vô can, không phải cho người đang tấn công, nên luật đòi hỏi thiệt hại gây ra phải nhỏ hơn.
Gây thiệt hại trong khi bắt giữ người phạm tội là trường hợp mới của bộ luật 2015: người bắt giữ người thực hiện hành vi phạm tội, không còn cách nào khác buộc phải dùng vũ lực cần thiết và gây thiệt hại cho người bị bắt, thì không phải là tội phạm. Quy định này bảo vệ người dân và lực lượng chức năng khi tham gia ngăn chặn tội phạm.
Cả ba trường hợp đều có một cặp "chính đáng – vượt quá". Vượt quá giới hạn phòng vệ, vượt quá yêu cầu của tình thế cấp thiết, dùng vũ lực rõ ràng vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ: người gây thiệt hại phải chịu trách nhiệm hình sự, dù thường được xử nhẹ hơn nhiều so với trường hợp cố ý thông thường. Hai trường hợp tình thế cấp thiết và bắt giữ người phạm tội được giải thích kỹ ở các bài riêng.
Hai trường hợp gắn với nghề nghiệp: nghiên cứu khoa học và mệnh lệnh
Rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ là trường hợp mới, nhằm không làm nhụt chí người làm khoa học. Nếu một người thực hiện hành vi gây thiệt hại trong lúc nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật mới mà đã tuân thủ đúng quy trình, quy phạm và áp dụng đầy đủ biện pháp phòng ngừa, thì không phải là tội phạm. Ngược lại, làm ẩu, bỏ qua quy trình, không có biện pháp phòng ngừa thì không được hưởng quy định này.
Thi hành mệnh lệnh của người chỉ huy hoặc của cấp trên cũng là trường hợp mới, nhưng phạm vi rất hẹp. Nó chỉ áp dụng trong lực lượng vũ trang nhân dân, khi thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, và người thi hành đã thực hiện đầy đủ quy trình báo cáo người ra mệnh lệnh mà người đó vẫn yêu cầu chấp hành. Khi đó người ra mệnh lệnh phải chịu trách nhiệm hình sự. Quy định này không áp dụng với các tội phá hoại hoà bình, chống loài người và tội phạm chiến tranh.
Người làm việc trong doanh nghiệp hay cơ quan dân sự thường hiểu lầm rằng "làm theo lệnh sếp" cũng được loại trừ. Không phải vậy: ngoài lực lượng vũ trang, bộ luật không có cơ chế này. Chủ đề làm theo chỉ đạo cấp trên ở nơi làm việc dân sự được bàn riêng trong một bài khác.
Khi nghĩ mình thuộc một trường hợp loại trừ
Nếu bạn hoặc người thân gây thiệt hại trong hoàn cảnh nghĩ là chính đáng, đây là những việc nên làm theo thứ tự, để quyền của mình được xem xét đầy đủ.
- Đảm bảo an toàn và gọi cấp cứu cho người bị thương trước, kể cả khi người đó vừa tấn công bạn. Việc cứu giúp là nghĩa vụ đạo đức và cũng là tình tiết có lợi khi đánh giá hành vi.
- Báo ngay cho cơ quan công an nơi gần nhất, trình bày trung thực sự việc. Chủ động trình báo khác hẳn với bỏ đi hoặc che giấu.
- Ghi nhớ và ghi lại càng sớm càng tốt: thời điểm, vị trí, ai làm gì trước, có hung khí hay không, ai chứng kiến. Lưu giữ nguyên hình ảnh từ camera, điện thoại nếu có, không chỉnh sửa.
- Đề nghị cơ quan tiến hành tố tụng thu thập chứng cứ có lợi: lời khai nhân chứng, dữ liệu camera xung quanh, giám định thương tích của cả hai phía.
- Nhờ luật sư hoặc người bào chữa từ sớm, vì việc đánh giá "cần thiết" hay "vượt quá" phụ thuộc rất nhiều vào cách chứng cứ được thu thập ngay từ đầu.
Danh sách trên không phải cách để thoát trách nhiệm; nó giúp sự thật được ghi nhận đầy đủ, để cơ quan có thẩm quyền đánh giá đúng hành vi.
Câu hỏi thường gặp
Bộ luật Hình sự 2015 có bao nhiêu trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự?
Có bảy trường hợp, quy định tại chương những trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự: sự kiện bất ngờ, tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự, phòng vệ chính đáng, tình thế cấp thiết, gây thiệt hại khi bắt giữ người phạm tội, rủi ro trong nghiên cứu khoa học kỹ thuật, thi hành mệnh lệnh cấp trên.
Thuộc trường hợp loại trừ thì có phải bồi thường thiệt hại không?
Tuỳ trường hợp. Bộ luật Dân sự có quy định riêng: ví dụ người gây thiệt hại trong phòng vệ chính đáng không phải bồi thường, còn trong tình thế cấp thiết thì người đã gây ra tình thế đó phải bồi thường. Nếu vượt quá giới hạn thì người gây thiệt hại phải bồi thường phần tương ứng.
Loại trừ trách nhiệm hình sự và miễn trách nhiệm hình sự khác nhau thế nào?
Loại trừ nghĩa là hành vi ngay từ đầu không phải tội phạm. Miễn nghĩa là hành vi đã là tội phạm nhưng vì lý do luật định mà người phạm tội không bị truy cứu. Hai chế định khác nhau về bản chất và hệ quả.
Ai quyết định một hành vi có thuộc trường hợp loại trừ hay không?
Cơ quan tiến hành tố tụng gồm cơ quan điều tra, viện kiểm sát, toà án đánh giá trong quá trình giải quyết vụ việc, dựa trên chứng cứ. Người liên quan và người bào chữa có quyền đưa ra chứng cứ, lập luận để chứng minh hành vi thuộc trường hợp loại trừ.
Nhân viên văn phòng làm theo lệnh giám đốc có được loại trừ trách nhiệm không?
Không theo chế định thi hành mệnh lệnh. Chế định này chỉ áp dụng trong lực lượng vũ trang nhân dân khi thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh. Người làm việc ở doanh nghiệp làm theo chỉ đạo trái luật vẫn có thể phải chịu trách nhiệm, tuỳ vai trò và nhận thức của họ.
Vượt quá giới hạn phòng vệ có bị xử nặng như cố ý thông thường không?
Không. Bộ luật có những tội danh riêng cho giết người hoặc gây thương tích do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng, với khung hình phạt nhẹ hơn nhiều so với tội tương ứng thông thường. Vượt quá còn là tình tiết được cân nhắc khi quyết định hình phạt.