Năng lực pháp luật dân sự là khả năng một người có quyền và nghĩa vụ dân sự; năng lực hành vi dân sự là khả năng người đó tự mình, bằng hành vi của mình xác lập và thực hiện các quyền, nghĩa vụ ấy. Cái thứ nhất ai cũng có như nhau từ lúc sinh ra. Cái thứ hai lớn dần theo tuổi và có thể bị toà án thu hẹp khi sức khoẻ tâm thần hoặc hoàn cảnh của một người thay đổi.
Hai khái niệm này nằm ở những điều đầu tiên của phần "Cá nhân" trong Bộ luật Dân sự 2015 (Điều 16 đến Điều 24). Chúng nghe khô, nhưng gần như mọi câu hỏi kiểu "con mười sáu tuổi có tự mua xe được không" hay "bố đã lẫn thì ai ký giấy" đều quay về đây. Hiểu đúng cặp khái niệm này, bạn sẽ thấy luật dân sự được xây trên một ý rất đời thường: có quyền là một chuyện, đủ sức tự lo cho quyền của mình là chuyện khác.
Có quyền và tự làm được: vì sao luật phải tách làm hai
Hãy hình dung một ví dụ giả định: ông bà để lại cho cháu ba tuổi một căn nhà theo di chúc. Đứa trẻ ấy là chủ sở hữu thật sự, tên của cháu có thể được ghi trên giấy chứng nhận. Nhưng không ai tin một đứa trẻ ba tuổi có thể tự đi ký hợp đồng cho thuê hay bán căn nhà. Nếu luật chỉ có một khái niệm "năng lực" duy nhất, sẽ phải chọn một trong hai cái sai: hoặc trẻ em không được làm chủ tài sản, hoặc trẻ em được tự định đoạt tài sản.
Luật dân sự giải bài toán bằng cách tách đôi. Phần "có quyền" được trao cho mọi cá nhân một cách bình đẳng, không phụ thuộc tuổi, giới tính, tình trạng sức khoẻ hay tài sản. Phần "tự thực hiện" thì được trao theo mức độ: người trưởng thành, minh mẫn được trao trọn; người nhỏ tuổi hoặc người không còn đủ khả năng nhận thức được trao một phần hoặc không trao, và thay vào đó luật cử người đại diện, người giám hộ đứng ra làm thay.
Nhờ cách tách này, quyền lợi của người yếu thế không mất đi mà chỉ được thực hiện qua một người khác, dưới sự ràng buộc của luật. Đây cũng là lý do bạn hay nghe cụm "phù hợp với năng lực hành vi" trong các quy định về giao dịch: luật không hỏi người đó có quyền hay không, mà hỏi người đó có được tự mình làm việc này hay không.
Năng lực pháp luật dân sự: ai cũng có, có từ khi nào, mất khi nào
Bình đẳng cho mọi cá nhân. Bộ luật Dân sự quy định mọi cá nhân đều có năng lực pháp luật dân sự như nhau. Một người giàu và một người nghèo, một em bé và một cụ già, về nguyên tắc có cùng khả năng được hưởng quyền và gánh nghĩa vụ dân sự. Khác biệt chỉ nằm ở chỗ họ đang thực sự có những quyền cụ thể nào.
Bắt đầu từ khi sinh ra, chấm dứt khi chết. Đây là mốc chung. Có một ngoại lệ hay được nhắc trong thừa kế: người đã thành thai trước khi người để lại di sản chết, sau đó sinh ra và còn sống, vẫn được hưởng thừa kế. Ngoại lệ này cho thấy luật bảo vệ cả lợi ích của thai nhi, nhưng chỉ ở mức giữ chỗ cho quyền thừa kế.
Nội dung gồm quyền nhân thân, quyền sở hữu và quyền tham gia quan hệ dân sự. Quyền nhân thân như quyền có họ tên, quyền về hình ảnh, danh dự; quyền sở hữu, thừa kế và các quyền khác đối với tài sản; quyền tham gia quan hệ dân sự và gánh nghĩa vụ phát sinh từ quan hệ đó.
Chỉ bị hạn chế khi luật quy định. Năng lực pháp luật dân sự không ai tự tước được của người khác, cũng không tự từ bỏ được. Một hợp đồng ghi "bên B cam kết không bao giờ được sở hữu nhà đất" không làm bên B mất khả năng đó. Chỉ luật mới có thể hạn chế, chẳng hạn khi bản án tuyên cấm một người hành nghề hay đảm nhiệm một công việc trong một thời gian.
Năng lực hành vi dân sự theo các mốc tuổi
Năng lực hành vi dân sự lớn dần theo tuổi. Bảng dưới tóm cách Bộ luật Dân sự 2015 chia các nấc (Điều 20 và Điều 21), áp dụng cho người không thuộc trường hợp bị toà án tuyên bố mất hoặc hạn chế năng lực.
| Độ tuổi | Tự mình làm được gì | Việc cần người đại diện theo pháp luật |
|---|---|---|
| Chưa đủ 6 tuổi | Về nguyên tắc không tự xác lập giao dịch | Người đại diện theo pháp luật (thường là cha mẹ) xác lập, thực hiện thay |
| Từ đủ 6 đến chưa đủ 15 tuổi | Giao dịch phục vụ nhu cầu sinh hoạt hằng ngày phù hợp lứa tuổi: mua đồ ăn, sách vở, vé xe | Các giao dịch khác phải được người đại diện đồng ý |
| Từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi | Tự mình xác lập, thực hiện phần lớn giao dịch | Giao dịch liên quan bất động sản, động sản phải đăng ký và giao dịch khác luật buộc phải có người đại diện đồng ý |
| Từ đủ 18 tuổi | Năng lực hành vi đầy đủ, tự chịu trách nhiệm | Không cần, trừ khi bị toà án tuyên bố mất năng lực, hạn chế năng lực hoặc có khó khăn trong nhận thức |
Bảng chỉ là khung chung của luật dân sự. Một số luật chuyên ngành đặt mốc tuổi riêng cho việc cụ thể, ví dụ tuổi kết hôn trong Luật Hôn nhân và gia đình hay tuổi được giao kết hợp đồng lao động trong Bộ luật Lao động. Gặp việc cụ thể, bạn đối chiếu thêm luật riêng của lĩnh vực đó.
Người từ 15 đến dưới 18 tuổi: vùng giữa dễ hiểu nhầm nhất
Nhiều phụ huynh nghĩ con chưa đủ 18 tuổi thì mọi giao dịch đều phải có cha mẹ ký. Thực ra, với người từ đủ 15 tuổi, luật dân sự chọn hướng ngược lại: các em được tự mình xác lập, thực hiện giao dịch, chỉ trừ một số nhóm việc có giá trị lớn hoặc cần đăng ký. Một em mười sáu tuổi đi làm thêm, nhận tiền công rồi tự mua điện thoại bằng tiền ấy là chuyện luật cho phép.
Nhóm việc bị "giữ lại" gồm giao dịch liên quan bất động sản (nhà, đất), động sản phải đăng ký (xe máy, ô tô là ví dụ dễ thấy) và những giao dịch mà luật khác yêu cầu phải có người đại diện đồng ý. Ở nhóm này, em vẫn có thể là người đứng tên, nhưng cha mẹ hoặc người giám hộ phải đồng ý. Một ví dụ khác cho thấy mức "tin tưởng có điều kiện" của luật: người từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi được lập di chúc nếu cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý.
Cần phân biệt với trách nhiệm khi gây thiệt hại. Năng lực hành vi trả lời câu hỏi "được tự ký không", còn ai bồi thường khi trẻ làm hỏng tài sản người khác là chế định bồi thường ngoài hợp đồng, nằm ở phần nghĩa vụ của Bộ luật Dân sự. Hai chuyện liên quan nhưng không trùng nhau, và Bộ Luật giảng riêng ở danh mục tài sản, nghĩa vụ.
Khi năng lực hành vi bị thu hẹp sau tuổi trưởng thành
Đủ 18 tuổi không có nghĩa là năng lực đầy đủ mãi mãi. Bộ luật Dân sự có ba chế định cho phép toà án điều chỉnh năng lực hành vi của người thành niên: mất năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức và làm chủ hành vi, và hạn chế năng lực hành vi dân sự.
Toà án quyết định, không phải gia đình tự tuyên. Dù người thân biết rõ cha mẹ mình đã lẫn, về pháp lý người đó vẫn được coi là có năng lực hành vi đầy đủ cho tới khi có quyết định của toà. Đây là điểm hay vướng khi con cái muốn ký thay cha mẹ già.
Mỗi chế định có căn cứ và hệ quả riêng. Mất năng lực dựa trên bệnh tâm thần hoặc bệnh khác khiến không nhận thức được hành vi; khó khăn trong nhận thức là mức nhẹ hơn; hạn chế năng lực gắn với nghiện ma tuý, chất kích thích dẫn đến phá tán tài sản gia đình. Bộ Luật có bài riêng so sánh ba chế định này.
Quyết định có thể được huỷ. Khi căn cứ không còn, chẳng hạn người bệnh đã hồi phục, toà án huỷ quyết định theo yêu cầu của chính người đó hoặc người có quyền, lợi ích liên quan; năng lực hành vi trở lại như cũ.
Năng lực hành vi quyết định giao dịch có hiệu lực hay không
Lý do cặp khái niệm này được học đầu tiên là vì nó gắn trực tiếp với điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự. Một trong các điều kiện là chủ thể phải có năng lực pháp luật dân sự và năng lực hành vi dân sự phù hợp với giao dịch được xác lập. Thiếu điều kiện này, giao dịch có nguy cơ bị toà tuyên vô hiệu theo yêu cầu của người đại diện.
Nhưng luật không cứng nhắc tới mức vô hiệu hoá mọi giao dịch của trẻ em. Bộ luật Dân sự giữ hiệu lực cho giao dịch của người chưa đủ 6 tuổi hoặc người mất năng lực hành vi nếu nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu hằng ngày; giao dịch chỉ làm phát sinh quyền hoặc chỉ miễn trừ nghĩa vụ cho họ, ví dụ được tặng một món quà không kèm điều kiện; và giao dịch được chính người đó thừa nhận hiệu lực sau khi đã thành niên hoặc khôi phục năng lực.
Từ đây bạn thấy logic chung: luật bảo vệ người chưa đủ năng lực khỏi những giao dịch có thể làm họ thiệt, chứ không trừng phạt người đã giao dịch với họ một cách bình thường. Bên giao dịch với trẻ nhỏ chỉ chịu rủi ro khi việc đó vượt quá khuôn khổ sinh hoạt và lứa tuổi.
Những nhầm lẫn hay gặp khi học hai khái niệm này
Người mới học luật và cả người đi làm thường vấp vào mấy chỗ sau:
- Đồng nhất năng lực hành vi với trình độ học vấn. Luật không đo bằng cấp hay hiểu biết pháp luật; một người không biết chữ vẫn có năng lực hành vi đầy đủ nếu đã thành niên và minh mẫn.
- Nghĩ người khuyết tật thì mất năng lực hành vi. Khuyết tật vận động, thị giác hay thính giác không làm mất năng lực hành vi; vấn đề chỉ đặt ra khi khả năng nhận thức, làm chủ hành vi bị ảnh hưởng và có quyết định của toà.
- Cho rằng cha mẹ được làm mọi việc với tài sản của con. Cha mẹ là người đại diện theo pháp luật, nhưng phải vì lợi ích của con và chịu các giới hạn luật đặt ra.
- Nhầm năng lực hành vi dân sự với tuổi chịu trách nhiệm hình sự. Hai mốc thuộc hai bộ luật khác nhau, dùng cho hai câu hỏi khác nhau.
- Quên luật chuyên ngành. Mốc 18 tuổi là khung chung; một số việc như kết hôn, lao động, giấy phép lái xe có điều kiện tuổi riêng.
Nắm chắc năm điểm này, bạn sẽ đọc các bài về giao dịch, đại diện và giám hộ trong danh mục dễ hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Năng lực pháp luật dân sự có mất đi khi một người bị kết án tù không?
Không mất. Người đang chấp hành án vẫn có năng lực pháp luật dân sự, vẫn là chủ sở hữu tài sản và có thể uỷ quyền cho người khác giao dịch. Bản án chỉ có thể hạn chế một số quyền cụ thể theo luật, ví dụ cấm hành nghề trong một thời hạn.
Con mười bốn tuổi tự mua một chiếc điện thoại đắt tiền thì giao dịch có hiệu lực không?
Người từ đủ 6 đến chưa đủ 15 tuổi chỉ tự làm các giao dịch sinh hoạt hằng ngày phù hợp lứa tuổi. Một món đồ có giá trị lớn thường vượt khuôn khổ đó, nên cha mẹ với tư cách người đại diện có thể yêu cầu toà tuyên vô hiệu nếu không đồng ý.
Người đủ 18 tuổi nhưng còn đi học, chưa có thu nhập có được tự ký hợp đồng không?
Được. Năng lực hành vi dân sự đầy đủ phụ thuộc vào tuổi và khả năng nhận thức, không phụ thuộc thu nhập hay việc còn đi học. Người đó tự ký và tự chịu trách nhiệm về nghĩa vụ phát sinh từ hợp đồng.
Thai nhi có được tặng cho tài sản không?
Bộ luật Dân sự ghi nhận ngoại lệ rõ nhất cho thai nhi ở chế định thừa kế. Với tặng cho và các giao dịch khác khi đứa trẻ chưa sinh ra, cách làm thận trọng là chờ trẻ ra đời rồi để cha mẹ thay mặt con nhận, hoặc hỏi người làm nghề trước khi lập giấy tờ.
Năng lực hành vi dân sự có khác năng lực chủ thể không?
Năng lực chủ thể là cách gọi chung, bao gồm cả năng lực pháp luật dân sự và năng lực hành vi dân sự. Khi sách luật nói một người có đủ năng lực chủ thể để giao dịch, ý là người đó vừa có quyền vừa đủ khả năng tự thực hiện quyền đó.
Người già yếu nhưng còn minh mẫn có bị coi là hạn chế năng lực hành vi không?
Không. Tuổi cao hay bệnh tật về thể chất không tự làm giảm năng lực hành vi. Chỉ khi toà án ra quyết định theo một trong các chế định mất năng lực, có khó khăn trong nhận thức hoặc hạn chế năng lực thì tình trạng pháp lý của người đó mới thay đổi.