Giao dịch dân sự là hợp đồng hoặc hành vi pháp lý đơn phương làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quyền, nghĩa vụ dân sự (Điều 116 Bộ luật Dân sự 2015). Định nghĩa ngắn, nhưng nó gói hai ý: giao dịch là hành vi có chủ đích của con người, và hành vi ấy tạo ra hệ quả pháp lý mà người làm mong muốn.
Mỗi ngày bạn thực hiện hàng chục giao dịch dân sự mà không để ý: mua cà phê, gửi xe, nạp tiền điện thoại, đặt xe công nghệ. Hiểu khái niệm này giúp bạn tách được đâu là việc do ý chí tạo ra quyền và nghĩa vụ, đâu là những sự kiện pháp lý khác như sinh ra, qua đời hay gây thiệt hại do vô ý, vốn được luật xử lý theo cơ chế riêng.
Giao dịch dân sự khác các sự kiện pháp lý khác ở đâu
Quyền và nghĩa vụ dân sự có thể phát sinh từ nhiều căn cứ. Bộ luật Dân sự liệt kê các căn cứ như hợp đồng, hành vi pháp lý đơn phương, quyết định của toà án hoặc cơ quan có thẩm quyền, kết quả lao động sáng tạo, chiếm hữu tài sản, sử dụng tài sản hay được lợi về tài sản không có căn cứ pháp luật, gây thiệt hại do hành vi trái pháp luật, thực hiện công việc không có uỷ quyền.
Trong danh sách đó, chỉ hợp đồng và hành vi pháp lý đơn phương là giao dịch dân sự. Điểm chung của chúng là người làm muốn tạo ra hệ quả pháp lý: người bán muốn chuyển quyền sở hữu để nhận tiền, người lập di chúc muốn định đoạt tài sản sau khi mất. Còn người lái xe va quệt làm hỏng xe người khác không hề muốn phát sinh nghĩa vụ bồi thường; nghĩa vụ ấy đến từ quy định của luật về bồi thường ngoài hợp đồng.
Phân biệt này không chỉ để thi. Nó quyết định quy định nào được áp dụng: giao dịch thì xét điều kiện có hiệu lực, có thể bị tuyên vô hiệu; còn bồi thường ngoài hợp đồng thì xét lỗi, thiệt hại, mối quan hệ nhân quả. Người nhầm hai cơ chế này dễ viết đơn yêu cầu sai hướng.
Hai dạng giao dịch dân sự
Bộ luật Dân sự chia giao dịch thành hai dạng theo số bên thể hiện ý chí. Bảng dưới đặt chúng cạnh nhau.
| Tiêu chí | Hợp đồng | Hành vi pháp lý đơn phương |
|---|---|---|
| Số ý chí cần có | Ít nhất hai bên thống nhất ý chí | Ý chí của một bên là đủ để hình thành |
| Ví dụ | Mua bán, thuê nhà, vay tiền, tặng cho, gửi giữ, dịch vụ | Lập di chúc, từ chối nhận di sản, hứa thưởng, tổ chức thi có giải |
| Khi nào ràng buộc người khác | Khi các bên đã giao kết theo thoả thuận | Khi người khác đáp ứng điều kiện do người xác lập đặt ra, hoặc theo quy định của luật |
| Có thể rút lại không | Theo thoả thuận hoặc các trường hợp luật cho đơn phương chấm dứt | Tuỳ loại: di chúc sửa, huỷ được khi người lập còn sống; hứa thưởng rút được trước khi có người thực hiện, theo điều kiện luật định |
Hợp đồng chiếm phần lớn đời sống giao dịch và được Bộ luật Dân sự dành riêng một phần dài. Những đề hợp đồng cụ thể như thuê, mượn, đặt cọc được giảng ở các trang chuyên về khế ước trong cùng hệ.
Hành vi pháp lý đơn phương qua những ví dụ quen thuộc
Lập di chúc. Người lập di chúc chỉ cần thể hiện ý chí của mình theo hình thức luật định; người thừa kế không cần đồng ý vào lúc lập. Di chúc phát sinh hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế, tức khi người lập qua đời.
Từ chối nhận di sản. Người thừa kế có quyền từ chối, miễn việc từ chối không nhằm trốn tránh nghĩa vụ tài sản của mình với người khác. Đây là ý chí của riêng người từ chối, không cần ai chấp thuận.
Hứa thưởng. Ví dụ giả định: một người ở Nha Trang đăng tin thưởng cho ai tìm được chiếc ví thất lạc. Lời hứa đó là giao dịch đơn phương; người tìm được ví và mang trả có quyền yêu cầu nhận thưởng dù hai bên chưa từng gặp nhau.
Tổ chức thi có giải. Đơn vị tổ chức một cuộc thi viết, thi ảnh công bố điều kiện, thể lệ và giải thưởng. Người đạt giải theo đúng thể lệ có quyền nhận giải. Thể lệ vì thế nên được viết rõ ngay từ đầu.
Hình thức của giao dịch: lời nói, văn bản, hành vi
Bộ luật Dân sự cho phép giao dịch được thể hiện bằng lời nói, bằng văn bản hoặc bằng hành vi cụ thể. Bạn đưa tiền, người bán đưa ổ bánh mì, không ai nói câu nào, vẫn là một hợp đồng mua bán hoàn chỉnh. Giao dịch thông qua phương tiện điện tử dưới hình thức thông điệp dữ liệu được coi là giao dịch bằng văn bản, nên một thoả thuận qua tin nhắn, thư điện tử có thể có giá trị như giấy tờ.
Nguyên tắc chung là tự do hình thức. Chỉ khi luật bắt buộc một hình thức nhất định, ví dụ phải lập thành văn bản có công chứng, chứng thực, hoặc phải đăng ký, thì các bên mới phải tuân theo. Danh sách những giao dịch bị luật đặt yêu cầu hình thức nằm rải rác ở nhiều luật: đất đai, nhà ở, hôn nhân và gia đình, kinh doanh bất động sản.
Tự do hình thức không có nghĩa là hình thức nào cũng an toàn như nhau. Thoả thuận miệng có giá trị, nhưng khi tranh chấp, chứng minh nội dung là việc rất khó. Với khoản tiền đáng kể, một văn bản ghi rõ các bên, nội dung, ngày ký là cách tự bảo vệ đơn giản nhất. Câu hỏi khi nào hình thức trở thành điều kiện có hiệu lực được giảng ở bài riêng trong danh mục này.
Giao dịch có điều kiện
Điều kiện là một sự kiện chưa chắc xảy ra trong tương lai. Các bên có thể thoả thuận giao dịch chỉ phát sinh hiệu lực, hoặc chỉ bị huỷ bỏ, khi một sự kiện xảy ra. Ví dụ giả định: "nếu con trai thi đỗ đại học, bố tặng xe máy". Việc thi đỗ là điều kiện phát sinh.
Có hai loại: điều kiện phát sinh và điều kiện huỷ bỏ. Điều kiện phát sinh khiến giao dịch bắt đầu có hiệu lực khi sự kiện xảy ra; điều kiện huỷ bỏ khiến giao dịch chấm dứt khi sự kiện xảy ra. Đọc hợp đồng, bạn nên xác định điều kiện thuộc loại nào.
Không được cố ý cản trở hoặc thúc đẩy điều kiện. Nếu một bên cố ý cản trở để điều kiện không xảy ra, luật coi như điều kiện đã xảy ra; nếu một bên cố ý thúc đẩy để điều kiện xảy ra, luật coi như điều kiện không xảy ra. Quy định này chặn kiểu "lách" bằng cách tự tạo hoặc tự phá điều kiện.
Điều kiện phải hợp pháp. Điều kiện không được vi phạm điều cấm của luật hay trái đạo đức xã hội. Một thoả thuận tặng tiền với điều kiện người nhận làm việc trái pháp luật không được luật bảo vệ.
Khi lời lẽ của giao dịch không rõ: luật đọc ý chí thế nào
Rất nhiều tranh chấp không đến từ việc ai đó gian dối, mà từ câu chữ mơ hồ: "giao hàng cuối tháng" là ngày cuối tháng hay tuần cuối tháng, "giá đã bao gồm phí" là phí gì. Bộ luật Dân sự có quy định riêng về giải thích giao dịch dân sự để toà án và các bên có chung cách đọc.
Nguyên tắc nền là tìm ý chí đích thực của các bên, xem xét mục đích, bối cảnh, tập quán nơi giao dịch được xác lập. Khi một điều khoản có thể hiểu theo nhiều nghĩa, nghĩa phù hợp với mục đích và tính chất của giao dịch được ưu tiên. Khi ngôn từ không phù hợp với ý chí chung của các bên, ý chí chung được dùng để giải thích. Với hợp đồng theo mẫu do một bên soạn sẵn, điều khoản không rõ được giải thích theo hướng có lợi cho bên kia.
Bài học thực tế nằm ở khâu soạn: ghi ngày cụ thể thay vì "cuối tháng", liệt kê từng khoản phí thay vì "bao gồm phí", nêu rõ đơn vị đo lường. Một câu rõ ràng hôm nay tiết kiệm nhiều tháng tranh luận sau này.
Luật chung và luật riêng: giao dịch thương mại, lao động, hôn nhân
Bộ luật Dân sự là luật chung cho các quan hệ được hình thành trên cơ sở bình đẳng, tự do ý chí, độc lập về tài sản và tự chịu trách nhiệm. Nhiều lĩnh vực có luật riêng: mua bán hàng hoá giữa thương nhân có Luật Thương mại, quan hệ làm công ăn lương có Bộ luật Lao động, quan hệ vợ chồng có Luật Hôn nhân và gia đình, kinh doanh bảo hiểm có luật kinh doanh bảo hiểm.
Nguyên tắc áp dụng khá rõ: luật riêng có quy định thì theo luật riêng; luật riêng không quy định thì quay về Bộ luật Dân sự, và luật riêng cũng không được trái các nguyên tắc cơ bản của luật dân sự. Ví dụ giả định: một công ty ở Thành phố Hồ Chí Minh mua lô hàng nhựa của một công ty ở Đồng Nai. Các vấn đề như phạt vi phạm, quyền tạm ngừng thực hiện hợp đồng xem Luật Thương mại trước; còn khái niệm năng lực chủ thể, điều kiện có hiệu lực, giao dịch vô hiệu vẫn dựa vào Bộ luật Dân sự.
Vì vậy, khái niệm giao dịch dân sự là chiếc khung dùng chung. Khi đọc một quy định trong luật chuyên ngành, bạn nên hỏi thêm: chỗ nào luật riêng chưa nói, Bộ luật Dân sự nói gì. Cách hỏi này giúp bạn không bỏ sót những nguyên tắc nền như thiện chí, trung thực hay bảo vệ người thứ ba ngay tình, vốn áp dụng xuyên suốt mọi giao dịch. Nó cũng giải thích vì sao sinh viên luật học phần chung của Bộ luật Dân sự trước khi học bất kỳ môn luật chuyên ngành nào.
Câu hỏi thường gặp
Thoả thuận qua tin nhắn có được coi là giao dịch dân sự bằng văn bản không?
Có thể. Bộ luật Dân sự coi giao dịch thông qua phương tiện điện tử dưới hình thức thông điệp dữ liệu là giao dịch bằng văn bản. Khi tranh chấp, bạn cần giữ nguyên dữ liệu và chứng minh được người gửi, thời điểm gửi và nội dung không bị sửa.
Đi xe buýt mà không nói gì với tài xế có phải đã giao kết hợp đồng không?
Đúng. Hành vi lên xe, trả tiền hoặc quẹt thẻ là cách thể hiện ý chí bằng hành vi cụ thể. Hợp đồng vận chuyển hành khách hình thành, và các bên có quyền, nghĩa vụ theo luật và theo điều kiện vận chuyển công bố.
Di chúc có phải là hợp đồng giữa người lập và người thừa kế không?
Không. Di chúc là hành vi pháp lý đơn phương, thể hiện ý chí của riêng người lập. Người được hưởng không cần đồng ý vào lúc lập và có quyền nhận hoặc từ chối di sản khi thừa kế mở.
Một lời hứa miệng với bạn bè có ràng buộc pháp lý không?
Tuỳ nội dung. Lời hứa có ý định tạo ra quyền và nghĩa vụ, như hứa trả tiền vay hay hứa thưởng công khai, có thể ràng buộc. Lời hứa xã giao như hẹn đi ăn thường không được coi là giao dịch vì không có ý chí tạo hệ quả pháp lý.
Giao dịch có điều kiện mà điều kiện không bao giờ xảy ra thì sao?
Với điều kiện phát sinh, nếu sự kiện không xảy ra thì giao dịch không phát sinh hiệu lực và các bên không phải thực hiện. Trừ khi một bên cố ý cản trở để điều kiện không xảy ra, khi đó luật coi như điều kiện đã xảy ra.
Người chưa thành niên có thể là người được hứa thưởng không?
Có. Hứa thưởng chỉ làm phát sinh quyền cho người thực hiện được công việc; trẻ em tìm được đồ thất lạc và mang trả vẫn có quyền nhận thưởng. Việc nhận tiền với số lớn có thể cần cha mẹ hỗ trợ quản lý.