Ngoài lực lượng vũ trang, Bộ luật Hình sự không có quy định nào cho phép người làm theo chỉ đạo của cấp trên được thoát trách nhiệm hình sự chỉ vì đó là chỉ đạo. Điều 26 về thi hành mệnh lệnh của người chỉ huy hoặc cấp trên chỉ áp dụng trong lực lượng vũ trang nhân dân, khi thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, và người thi hành đã báo cáo đầy đủ mà vẫn bị yêu cầu chấp hành. Ở doanh nghiệp hay cơ quan dân sự, mỗi người chịu trách nhiệm về hành vi mình thực hiện, tuỳ vào việc họ biết gì và tham gia đến đâu.
Câu hỏi này đặt ra với rất nhiều người đi làm: kế toán được giám đốc bảo lập chứng từ không đúng thực tế, thủ kho được bảo xuất hàng không có phiếu, nhân viên bán hàng được yêu cầu nói với khách những điều sai sự thật. Bài này giải thích luật nhìn những trường hợp ấy ra sao, khi nào người làm theo vẫn bị coi là đồng phạm, khi nào không có lỗi, và bạn có thể làm gì khi nhận được một chỉ đạo đáng ngờ.
Điều 26: một ngoại lệ hẹp dành cho lực lượng vũ trang
Bộ luật Hình sự 2015 lần đầu quy định thi hành mệnh lệnh của người chỉ huy hoặc cấp trên là một trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự. Điều kiện rất chặt: người thi hành phải ở trong lực lượng vũ trang nhân dân; mệnh lệnh nhằm thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh; người thi hành đã thực hiện đầy đủ quy trình báo cáo người ra mệnh lệnh nhưng người ra mệnh lệnh vẫn yêu cầu chấp hành. Khi đó người thi hành không phải chịu trách nhiệm hình sự, còn người ra mệnh lệnh phải chịu.
Ngay cả trong lực lượng vũ trang, ngoại lệ này không áp dụng với các tội phá hoại hoà bình, gây chiến tranh xâm lược, tội chống loài người và tội phạm chiến tranh. Đây là chuẩn mực mà luật quốc tế đã hình thành từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai: không ai được bào chữa cho tội ác nghiêm trọng nhất bằng câu "chỉ làm theo lệnh".
Lý do có ngoại lệ là đặc thù của lực lượng vũ trang: kỷ luật mệnh lệnh là điều kiện sống còn của nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, người lính không thể từ chối mệnh lệnh như người lao động thường. Doanh nghiệp, cơ quan dân sự không có đặc thù đó, nên bộ luật không mở rộng ngoại lệ sang.
Ở nơi làm việc dân sự: luật nhìn vào lỗi của từng người
Biết rõ chỉ đạo là trái pháp luật mà vẫn làm. Đây là trường hợp nguy hiểm nhất. Nếu hành vi cấu thành tội phạm, người làm theo có thể bị coi là đồng phạm cùng với người chỉ đạo. Tuỳ việc cụ thể, người chỉ đạo có thể là người tổ chức hoặc người xúi giục, người làm theo có thể là người thực hành hoặc người giúp sức.
Không biết và không thể biết chỉ đạo là trái pháp luật. Ví dụ giả định: nhân viên giao nhận được giao chở một kiện hàng đóng kín kèm đầy đủ giấy tờ, không có dấu hiệu bất thường nào, sau đó mới phát hiện bên trong là hàng cấm. Người này có thể không có lỗi cố ý, nên không đủ điều kiện là đồng phạm. Tuy vậy, mức độ "không thể biết" được xem xét rất kỹ dựa trên chứng cứ.
Nghi ngờ nhưng vẫn nhắm mắt làm. Đây là vùng xám. Nếu dấu hiệu trái pháp luật rõ đến mức một người bình thường ở vị trí đó đều nhận ra, lời biện hộ "không biết" thường khó được chấp nhận. Lỗi cố ý gián tiếp, tức là thấy trước hậu quả có thể xảy ra mà bỏ mặc, vẫn là lỗi cố ý.
Bị đe doạ, cưỡng bức để làm. Bộ luật coi phạm tội vì bị người khác đe doạ hoặc cưỡng bức là tình tiết giảm nhẹ. Nhưng nỗi lo mất việc, bị trừ thưởng thường không được xem là đe doạ, cưỡng bức theo nghĩa này.
Một số chỉ đạo hay gặp và rủi ro cho người làm theo
Bảng dưới là các ví dụ giả định thường gặp ở doanh nghiệp nhỏ. Mức rủi ro thực tế phụ thuộc vào hành vi cụ thể, giá trị, hậu quả và việc có đủ dấu hiệu của một tội cụ thể hay không.
| Chỉ đạo | Người làm theo thường là ai | Câu hỏi luật sẽ đặt ra |
|---|---|---|
| Lập hoá đơn, chứng từ không có giao dịch thật | Kế toán, nhân viên văn phòng | Người làm có biết giao dịch không có thật không; chứng từ dùng để làm gì |
| Xuất hàng, chi tiền không qua thủ tục | Thủ kho, thủ quỹ | Tài sản đó của ai; có dấu hiệu chiếm đoạt hay chỉ là sai quy trình nội bộ |
| Ghi sai số liệu kiểm nghiệm, chất lượng | Nhân viên phòng thí nghiệm, kỹ thuật | Sản phẩm có gây nguy hại cho người dùng không; người ghi có biết số liệu sai không |
| Nói với khách thông tin sai về sản phẩm, lợi nhuận | Nhân viên kinh doanh, tư vấn | Có thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tiền của khách không; nhân viên có biết sự thật không |
| Xả thải, chôn lấp chất thải không đúng quy định | Công nhân vận hành, tài xế | Mức độ, khối lượng, hậu quả môi trường; người làm có được biết tính chất chất thải không |
Phần lớn các chỉ đạo trên ở mức nhỏ chỉ dẫn tới xử phạt hành chính hoặc trách nhiệm kỷ luật, bồi thường. Chúng chuyển thành chuyện hình sự khi đủ dấu hiệu của một tội cụ thể; ranh giới đó cần đối chiếu từng điều luật.
Doanh nghiệp bị xử lý thì cá nhân có được "núp" sau pháp nhân không
Bộ luật Hình sự 2015 cho phép truy cứu trách nhiệm hình sự pháp nhân thương mại đối với một số tội, như một số tội về kinh tế, môi trường. Nhiều người hiểu nhầm rằng khi công ty bị xử lý thì nhân viên làm theo chỉ đạo được an toàn. Thực tế ngược lại: bộ luật quy định việc pháp nhân thương mại chịu trách nhiệm hình sự không loại trừ trách nhiệm hình sự của cá nhân.
Điều đó có nghĩa một vụ việc có thể cùng lúc xử lý pháp nhân và nhiều cá nhân: người ra quyết định, người trực tiếp thực hiện, người biết mà giúp. Vai trò của mỗi người được đánh giá riêng. Người giữ vai trò thứ yếu, bị lệ thuộc, không hưởng lợi, thường được cân nhắc nhẹ hơn khi quyết định hình phạt, nhưng không vì thế mà đương nhiên được miễn.
Ở chiều ngược lại, người chỉ đạo cũng không thể đẩy hết trách nhiệm cho nhân viên. Người đứng đầu doanh nghiệp ra chỉ đạo trái luật, dù không trực tiếp ký chứng từ, có thể bị xác định là người tổ chức hoặc xúi giục, vai trò thường nặng hơn người thực hiện.
Dấu hiệu cho thấy một chỉ đạo có thể mang rủi ro hình sự
Không ai đòi người lao động phải thành luật sư. Nhưng có những dấu hiệu mà người bình thường nào cũng có thể nhận ra, và khi gặp chúng, bạn nên dừng lại hỏi kỹ trước khi làm:
- Chỉ đạo yêu cầu ghi trên giấy tờ một điều không xảy ra trên thực tế: giao dịch không có, hàng không giao, người không làm việc mà vẫn có tên trong bảng lương.
- Chỉ đạo yêu cầu né quy trình bắt buộc của chính doanh nghiệp hoặc của pháp luật, kèm lời dặn "đừng để ai biết", "xoá tin nhắn sau khi đọc".
- Tiền hoặc tài sản đi theo đường vòng: chuyển qua tài khoản cá nhân, chia nhỏ giao dịch, nhờ người ngoài đứng tên.
- Bạn được hứa một khoản thưởng bất thường hoặc được dặn "có chuyện gì anh chịu" cho một việc lẽ ra bình thường.
- Chỉ đạo liên quan tới sức khoẻ, an toàn của người khác như số liệu kiểm nghiệm, an toàn thực phẩm, an toàn lao động, mà yêu cầu bỏ qua bước kiểm tra.
- Người chỉ đạo né không muốn để lại dấu vết, chỉ nói miệng, từ chối xác nhận bằng văn bản dù việc đó có giá trị lớn.
Gặp một dấu hiệu chưa chắc đã có tội phạm; nhiều dấu hiệu cùng lúc là lúc nên hỏi lại, xin ý kiến bộ phận pháp chế hoặc người có chuyên môn trước khi thực hiện. Câu "có chuyện gì anh chịu" không có giá trị pháp lý nào: trách nhiệm hình sự là trách nhiệm cá nhân, không ai nhận thay được.
Nhận được một chỉ đạo đáng ngờ: nên làm gì
Không phải chỉ đạo nào lạ cũng trái luật, và không phải ai cũng có điều kiện bỏ việc. Trình tự dưới đây giúp bạn vừa giữ quan hệ công việc, vừa không tự đặt mình vào vị trí đồng phạm.
- Hỏi lại để làm rõ: chỉ đạo này căn cứ vào đâu, giao dịch thực tế là gì, có văn bản hay hợp đồng đi kèm không. Nhiều khi chỉ đạo chỉ thiếu thông tin chứ không trái luật.
- Đề nghị chỉ đạo bằng văn bản hoặc qua kênh có lưu vết như thư điện tử nội bộ. Đây không phải lá chắn tuyệt đối, nhưng giúp xác định ai quyết định và bạn đã biết gì.
- Nói rõ băn khoăn của mình, đề xuất cách làm đúng quy định. Người làm chuyên môn như kế toán, kỹ thuật có trách nhiệm nghề nghiệp riêng, không phụ thuộc mệnh lệnh.
- Nếu chỉ đạo rõ ràng trái pháp luật, từ chối thực hiện. Bộ luật Lao động 2019 không đặt ra nghĩa vụ phải làm việc trái pháp luật; nội quy, hợp đồng lao động chỉ ràng buộc trong khuôn khổ hợp pháp.
- Lưu giữ tài liệu liên quan một cách hợp pháp, không sao chép trái phép dữ liệu của doanh nghiệp. Nếu đã lỡ tham gia, việc chủ động khai báo, hợp tác với cơ quan có thẩm quyền và khắc phục hậu quả là những tình tiết có lợi.
- Với việc có dấu hiệu nghiêm trọng hoặc bạn đã lỡ liên quan, nên trao đổi với luật sư trước khi làm việc với cơ quan chức năng.
Với cán bộ, công chức, pháp luật về công vụ có cơ chế báo cáo khi thấy quyết định của cấp trên trái pháp luật. Cơ chế đó chủ yếu phân định trách nhiệm hành chính, kỷ luật; nội dung cụ thể cần đối chiếu luật hiện hành, và không biến một hành vi phạm tội rõ ràng thành hợp pháp.
Câu hỏi thường gặp
Nhân viên làm theo lệnh giám đốc có phải chịu trách nhiệm hình sự không?
Có thể có. Ngoài lực lượng vũ trang, bộ luật không loại trừ trách nhiệm vì làm theo chỉ đạo. Nếu nhân viên biết rõ hành vi trái pháp luật mà vẫn làm và hành vi đó cấu thành tội phạm, họ có thể bị coi là đồng phạm, tuỳ vai trò.
Điều 26 Bộ luật Hình sự áp dụng cho ai?
Điều 26 áp dụng cho người thi hành mệnh lệnh của người chỉ huy hoặc cấp trên trong lực lượng vũ trang nhân dân để thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, khi đã báo cáo đầy đủ mà vẫn bị yêu cầu chấp hành. Không áp dụng với các tội phá hoại hoà bình, chống loài người, tội phạm chiến tranh.
Không biết chỉ đạo là trái luật thì có bị xử lý không?
Nếu thực sự không biết và không thể biết, người làm theo có thể không có lỗi cố ý nên không là đồng phạm. Nhưng nếu dấu hiệu trái luật rõ ràng đến mức người bình thường ở vị trí đó đều nhận ra, lời khai không biết thường khó được chấp nhận.
Công ty đã bị xử lý hình sự thì nhân viên có thoát không?
Không đương nhiên. Bộ luật quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại không loại trừ trách nhiệm hình sự của cá nhân. Người ra quyết định và người trực tiếp thực hiện đều có thể bị xem xét, mỗi người theo vai trò riêng.
Từ chối làm theo chỉ đạo trái luật có bị kỷ luật không?
Nội quy lao động và hợp đồng lao động chỉ ràng buộc trong khuôn khổ pháp luật, nên chỉ đạo trái pháp luật không phải nghĩa vụ hợp pháp. Nếu bị xử lý kỷ luật vì từ chối, người lao động có thể khiếu nại hoặc yêu cầu giải quyết tranh chấp lao động.
Sợ mất việc nên phải làm theo có được giảm nhẹ không?
Nỗi lo mất việc thường không được coi là bị đe doạ hoặc cưỡng bức theo nghĩa của bộ luật. Tuy vậy, vai trò thứ yếu, bị lệ thuộc, không hưởng lợi, thành khẩn khai báo và khắc phục hậu quả đều là những yếu tố được cân nhắc khi quyết định hình phạt.