Hành vi cản trở hoạt động tố tụng dân sự là những hành vi làm sai lệch, trì hoãn hoặc gây khó khăn cho việc toà án giải quyết vụ việc, như khai báo gian dối, cung cấp tài liệu sai sự thật, cản trở thu thập chứng cứ, mua chuộc hoặc đe doạ người làm chứng, không chấp hành quyết định của toà, vi phạm nội quy phiên toà. Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 dành phần cuối cùng để quy định các hành vi này và cách xử lý.
Tuỳ tính chất và mức độ, người vi phạm có thể bị nhắc nhở, buộc rời phòng xử án, tạm giữ hành chính, xử phạt vi phạm hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Bài này giải thích vì sao luật cần một phần riêng như vậy, các nhóm hành vi chính, biện pháp xử lý theo từng mức, và những tình huống người dân dễ vô tình vi phạm.
Vì sao bộ luật cần một phần riêng về cản trở tố tụng
Cả bộ luật được xây dựng trên giả định rằng người tham gia nói thật, giao nộp chứng cứ thật, và chấp hành những gì toà quyết định trong quá trình giải quyết. Tranh tụng chỉ có ý nghĩa khi những gì đưa ra trước toà là trung thực. Nếu một bên có thể khai gian mà không chịu hậu quả gì, hoặc ép người làm chứng im lặng, thì nghĩa vụ chứng minh và quyền tranh luận của bên kia trở nên vô nghĩa.
Bộ luật 2015 dành hẳn một phần riêng ở cuối cho việc này, liệt kê hành vi theo từng nhóm chủ thể và chỉ ra thẩm quyền, thủ tục xử lý. Việc xử phạt hành chính các hành vi này được cụ thể hoá thêm bởi pháp luật về xử phạt vi phạm hành chính đối với hành vi cản trở hoạt động tố tụng; mức phạt cụ thể bạn đối chiếu văn bản hiện hành, bài này không nêu con số.
Phần này nhắm tới mọi người có mặt trong vụ việc: đương sự, người đại diện, người làm chứng, người giám định, người phiên dịch, người dự khán phiên toà, cả cơ quan, tổ chức được yêu cầu cung cấp tài liệu. Người tiến hành tố tụng vi phạm thì bị xử lý theo chế độ trách nhiệm riêng của họ, có thể đến mức hình sự.
Các nhóm hành vi cản trở và ví dụ
Bảng dưới gom các hành vi chính theo chủ thể ở mức nguyên tắc. Danh mục đầy đủ và cách mô tả chính xác nằm trong phần xử lý hành vi cản trở của bộ luật và văn bản xử phạt liên quan.
| Chủ thể | Hành vi tiêu biểu | Vì sao bị coi là cản trở |
|---|---|---|
| Đương sự, người đại diện | Cung cấp tài liệu sai sự thật, khai báo gian dối; cố ý không chấp hành quyết định cung cấp chứng cứ; huỷ hoại, tẩu tán tài sản đang bị áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời | Làm sai lệch sự thật mà toà dựa vào, vô hiệu hoá quyết định của toà |
| Người làm chứng | Khai báo gian dối; từ chối khai báo không có lý do chính đáng; vắng mặt không lý do sau khi được triệu tập hợp lệ | Làm thiếu hoặc sai nguồn chứng cứ trực tiếp |
| Người giám định, người phiên dịch | Kết luận giám định sai sự thật; cố ý dịch sai; từ chối làm nhiệm vụ không có lý do chính đáng | Làm méo kết luận chuyên môn hoặc lời khai mà toà không tự kiểm được |
| Bất kỳ ai | Mua chuộc, cưỡng ép, xúi giục người làm chứng khai sai hoặc không khai; đe doạ, xúc phạm người tiến hành tố tụng; cản trở việc tống đạt văn bản tố tụng | Gây áp lực lên quá trình tìm sự thật từ bên ngoài |
| Người có mặt tại phiên toà | Gây rối trật tự, không tuân theo hướng dẫn của chủ toạ, ghi âm, ghi hình trái quy định | Làm gián đoạn phiên toà, xâm phạm quyền của người khác |
| Cơ quan, tổ chức, cá nhân giữ tài liệu | Không cung cấp tài liệu, chứng cứ theo yêu cầu của toà mà không có lý do chính đáng | Làm đương sự không thể chứng minh dù đã cố gắng |
Điểm chung của các hành vi trong bảng là yếu tố lỗi: phần lớn đòi hỏi sự cố ý hoặc không có lý do chính đáng. Một người làm chứng nhớ sai chi tiết vì đã lâu không phải là khai báo gian dối; một người vắng mặt vì ốm có giấy tờ chứng minh không phải là cố tình vắng mặt.
Biện pháp xử lý theo mức độ
Bộ luật và văn bản liên quan cho phép xử lý theo nhiều mức, từ tại chỗ đến hình sự. Ở mức nguyên tắc:
- Tại phiên toà: chủ toạ phiên toà có thể nhắc nhở, cảnh cáo, buộc người vi phạm nội quy rời khỏi phòng xử án; người gây rối có thể bị tạm giữ hành chính theo quy định. Thư ký và lực lượng bảo vệ phiên toà hỗ trợ thực hiện.
- Dẫn giải: người làm chứng cố ý vắng mặt không vì lý do bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan, và việc vắng mặt gây trở ngại cho việc giải quyết vụ án, có thể bị toà ra quyết định dẫn giải.
- Xử phạt vi phạm hành chính: áp dụng cho nhiều hành vi như không chấp hành quyết định cung cấp chứng cứ, vi phạm nội quy, cản trở tống đạt; thẩm quyền và mức phạt theo pháp luật xử phạt hành vi cản trở hoạt động tố tụng.
- Truy cứu trách nhiệm hình sự: khi hành vi có dấu hiệu tội phạm, như các tội trong nhóm xâm phạm hoạt động tư pháp của Bộ luật Hình sự gồm khai báo gian dối hoặc cung cấp tài liệu sai sự thật, mua chuộc hoặc cưỡng ép người khác khai sai, từ chối khai báo hoặc từ chối kết luận giám định không có lý do chính đáng. Toà kiến nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét.
- Hậu quả tố tụng: ngoài chế tài, hành vi gian dối còn khiến chứng cứ bị loại, lời khai mất giá trị, và có thể là căn cứ để xem xét lại bản án đã có hiệu lực nếu phát hiện sau đó.
Hậu quả tố tụng thường nặng hơn chế tài. Một bên bị phát hiện nộp tài liệu không trung thực sẽ khó thuyết phục toà ở mọi điểm còn lại của vụ án, kể cả những điểm họ thật sự có lý.
Những tình huống người dân dễ vô tình vi phạm
Ghi âm, quay video phiên toà bằng điện thoại. Việc ghi âm, ghi hình tại phiên toà phải theo quy định và sự cho phép của chủ toạ. Quay lén rồi đăng lên mạng có thể vi phạm nội quy phiên toà và xâm phạm đời tư của người khác.
Nhắn tin "nhắc" người làm chứng nên khai gì. Trao đổi với người làm chứng về những gì họ đã chứng kiến để biết có nên đề nghị triệu tập hay không là bình thường. Nhưng dặn họ khai theo một nội dung có lợi mà họ không chứng kiến, hoặc hứa hẹn lợi ích để họ khai, là ranh giới dẫn tới hành vi mua chuộc, xúi giục.
Bán, chuyển nhượng tài sản đang bị toà cấm. Khi toà đã áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời như cấm chuyển dịch quyền về tài sản, mọi giao dịch chuyển tài sản đó đều có rủi ro pháp lý nghiêm trọng, cả về dân sự lẫn hình sự.
Từ chối nhận giấy của toà để "câu giờ". Từ chối nhận không làm vụ án dừng lại: luật có cách tống đạt khác như niêm yết công khai, và vụ án vẫn có thể xét xử vắng mặt. Cố ý cản trở việc tống đạt còn có thể bị xử phạt.
Phản ứng gay gắt với thẩm phán khi bất bình. Bất bình với cách giải quyết thì có đường khiếu nại, đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng, kháng cáo. Lời lẽ xúc phạm, đe doạ tại phiên toà là vi phạm và chỉ làm vị thế của bạn yếu đi.
Ranh giới giữa tự bảo vệ quyết liệt và cản trở tố tụng
Luật không đòi đương sự phải hợp tác với bên kia hay dễ dãi với toà. Bạn có quyền phản đối chứng cứ của bên kia, yêu cầu giám định lại, đề nghị đối chất, đề nghị thay đổi người tiến hành tố tụng khi có căn cứ, xin hoãn phiên toà khi có lý do chính đáng, đề nghị không công khai tài liệu liên quan bí mật kinh doanh hay đời tư. Dùng hết những quyền này, kể cả một cách quyết liệt, không phải là cản trở.
Ranh giới nằm ở hai chỗ: tính trung thực và tính chính đáng. Đưa ra một lập luận yếu là quyền của bạn; đưa ra một tài liệu biết là sai sự thật thì không. Xin hoãn vì ốm có giấy tờ là chính đáng; liên tục xin hoãn với lý do bịa đặt để kéo dài thời gian thì toà sẽ bác và có thể xét xử vắng mặt. Đề nghị thay đổi thẩm phán có căn cứ là quyền; đề nghị lặp đi lặp lại không căn cứ chỉ để trì hoãn sẽ bị bác và làm toà nghi ngờ thiện chí của bạn.
Không phải hành vi kéo dài nào cũng bị xử phạt, nhưng gần như hành vi kéo dài vô cớ nào cũng có giá. Bộ luật cho toà nhiều công cụ để vụ án tiếp tục dù một bên không hợp tác: xét xử vắng mặt khi đủ điều kiện, coi như từ bỏ yêu cầu khi nguyên đơn vắng mặt lần thứ hai không có lý do chính đáng, giải quyết dựa trên chứng cứ hiện có khi một bên không giao nộp. Chiến thuật trì hoãn vì vậy thường chỉ làm chậm, không làm thay đổi kết quả.
Khi bên kia có hành vi cản trở: phản ứng thế nào cho đúng
Nếu bạn có căn cứ cho rằng bên kia khai gian, giấu chứng cứ hay gây áp lực lên người làm chứng, việc nên làm là trình bày với toà bằng văn bản, kèm tài liệu chứng minh, chứ không tự đối đầu hay đáp trả cùng cách. Bạn có thể đề nghị toà yêu cầu cơ quan, tổ chức đang giữ tài liệu cung cấp, đề nghị đối chất, đề nghị trưng cầu giám định khi nghi tài liệu bị chỉnh sửa.
Với hành vi tẩu tán tài sản trong lúc vụ án đang giải quyết, công cụ phù hợp là đề nghị áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời theo đúng thủ tục. Với lời đe doạ nhắm vào bạn hoặc người làm chứng, ngoài việc báo toà, bạn có quyền trình báo cơ quan công an nếu hành vi có dấu hiệu vi phạm pháp luật hình sự.
Điều cần tránh là tự thu thập chứng cứ bằng cách xâm phạm quyền của người khác, như đột nhập, lấy trộm giấy tờ, nghe lén trái phép. Chứng cứ thu thập không hợp pháp có thể không được toà chấp nhận, và chính bạn lại trở thành người vi phạm. Tranh tụng công bằng cần cả hai bên giữ đúng luật chơi, kể cả khi bên kia không giữ.
Câu hỏi thường gặp
Khai sai vì nhớ nhầm có bị coi là khai báo gian dối không?
Không. Khai báo gian dối đòi hỏi yếu tố cố ý, tức là biết sự thật mà vẫn khai khác. Nhớ nhầm do thời gian lâu, do cảm nhận khác nhau là chuyện bình thường; toà đánh giá độ tin cậy của lời khai bằng cách đối chiếu với các chứng cứ khác.
Đương sự từ chối trả lời một câu hỏi của toà có bị coi là cản trở không?
Không đương nhiên. Đương sự có quyền trình bày theo cách của mình và chịu hậu quả của việc không chứng minh hoặc không phản bác. Tuy vậy, cố ý không chấp hành quyết định của toà về việc giao nộp tài liệu mà mình đang giữ là hành vi có thể bị xử lý.
Người dự khán phiên toà có bị xử lý nếu gây ồn không?
Có. Người dự khán phải tuân theo nội quy phiên toà. Gây ồn, gây rối có thể bị chủ toạ nhắc nhở, buộc rời phòng xử án, và nếu nghiêm trọng thì bị xử phạt hành chính hoặc tạm giữ hành chính theo quy định.
Cơ quan nhà nước không cung cấp tài liệu cho toà thì xử lý thế nào?
Cơ quan, tổ chức đang lưu giữ tài liệu có trách nhiệm cung cấp khi toà yêu cầu trong thời hạn luật định; nếu không cung cấp được phải trả lời bằng văn bản nêu rõ lý do. Không cung cấp mà không có lý do chính đáng có thể bị xử phạt, và toà có thể kiến nghị cơ quan cấp trên xem xét trách nhiệm.
Phát hiện bên kia nộp giấy tờ giả sau khi bản án đã có hiệu lực thì làm gì?
Tài liệu giả được phát hiện sau khi bản án có hiệu lực có thể là căn cứ để đề nghị xem xét lại theo thủ tục tái thẩm, đồng thời có thể trình báo cơ quan có thẩm quyền về dấu hiệu tội phạm. Cần thu thập chứng cứ cho thấy tài liệu là giả và thời điểm bạn biết được điều đó.
Người phiên dịch dịch không đúng ý thì đương sự làm gì?
Đương sự có quyền đề nghị thay đổi người phiên dịch khi có căn cứ cho rằng họ không vô tư hoặc không đủ năng lực, và đề nghị ghi vào biên bản những chỗ dịch chưa chính xác. Cố ý dịch sai là hành vi cản trở có thể bị xử lý.