Theo Điều 24 Bộ luật Hình sự 2015, hành vi của người để bắt giữ người thực hiện hành vi phạm tội mà không còn cách nào khác là buộc phải sử dụng vũ lực cần thiết gây thiệt hại cho người bị bắt giữ thì không phải là tội phạm. Nếu dùng vũ lực rõ ràng vượt quá mức cần thiết, người gây thiệt hại phải chịu trách nhiệm hình sự. Đây là một trong ba trường hợp loại trừ trách nhiệm mới được bổ sung trong bộ luật 2015.
Quy định này đứng giữa hai mong muốn của xã hội: khuyến khích người dân tham gia ngăn chặn tội phạm, và không để việc bắt giữ biến thành "trừng phạt tại chỗ". Bài này giải thích ai được bắt, bắt ai, dùng sức đến đâu thì vẫn trong giới hạn, và vì sao những vụ đánh hội đồng người bị nghi trộm cắp vẫn dẫn tới án hình sự cho chính người đánh.
Ai có quyền bắt người và bắt trong trường hợp nào
Quyền bắt giữ của người dân không đến từ Bộ luật Hình sự mà từ Bộ luật Tố tụng hình sự. Theo bộ luật này, đối với người đang thực hiện tội phạm hoặc ngay sau khi thực hiện tội phạm thì bị phát hiện hoặc bị đuổi bắt, bất kỳ người nào cũng có quyền bắt và giải ngay người bị bắt đến cơ quan công an, viện kiểm sát hoặc uỷ ban nhân dân nơi gần nhất. Tương tự, bất kỳ ai cũng có quyền bắt người đang bị truy nã.
Khi bắt, người bắt có quyền tước vũ khí, hung khí của người bị bắt. Ngoài hai trường hợp quả tang và truy nã, người dân không có quyền tự ý bắt giữ người khác. Việc giữ người trái pháp luật, kể cả với lý do "người đó nợ tiền", "người đó có vẻ khả nghi", có thể cấu thành tội bắt, giữ hoặc giam người trái pháp luật.
Điều 24 Bộ luật Hình sự bổ sung phần còn thiếu: khi đã có quyền bắt, và trong lúc bắt buộc phải dùng vũ lực, thì thiệt hại gây ra cho người bị bắt được xử lý thế nào. Trước bộ luật 2015, những trường hợp này thường phải vận dụng tương tự quy định về phòng vệ chính đáng, vốn không khớp hẳn, vì người bị bắt thường đang chạy trốn chứ không còn tấn công ai.
Năm điều kiện để không phải chịu trách nhiệm
Người bị bắt đang hoặc vừa thực hiện hành vi phạm tội. Quy định chỉ bảo vệ việc bắt giữ người thực hiện hành vi phạm tội, như cướp giật, trộm cắp tài sản có giá trị, cố ý gây thương tích đang diễn ra. Với người chỉ vi phạm nhỏ, vi phạm hành chính, việc dùng vũ lực để bắt giữ khó được chấp nhận.
Mục đích là bắt giữ, không phải trả đũa. Mọi hành động phải nhằm khống chế để giao người đó cho cơ quan có thẩm quyền. Đánh thêm khi người đã bị khống chế, đánh để "dạy cho bài học", là ra khỏi mục đích bắt giữ.
Không còn cách nào khác. Nếu người bị bắt đã chịu đứng yên, đã giơ tay, hoặc có thể giữ chân bằng cách đơn giản như vây lại, giữ tay, thì không cần dùng vũ lực mạnh hơn.
Vũ lực ở mức cần thiết. Mức cần thiết được đánh giá theo sự chống cự của người bị bắt (có hung khí không, có tấn công lại không), số người tham gia bắt, sức vóc hai bên, địa điểm và thời điểm. Một người có dao đang vung lên khác hẳn một thiếu niên tay không đang bỏ chạy.
Thiệt hại gây cho chính người bị bắt. Quy định này nói về thiệt hại cho người bị bắt giữ. Nếu trong lúc đuổi bắt mà làm hỏng tài sản hay gây thương tích cho người qua đường, phải xem xét theo chế định khác như tình thế cấp thiết hoặc lỗi vô ý.
Khi nào bị coi là vượt quá mức cần thiết
Bộ luật dùng chữ "rõ ràng vượt quá mức cần thiết". Trong lúc hỗn loạn, không ai đòi người bắt cướp phải đo từng cú đánh; nhưng khi sự chênh lệch hiển nhiên, ai nhìn vào cũng thấy, thì không còn được loại trừ trách nhiệm. Những dấu hiệu thường được xem xét là: người bị bắt đã bị khống chế mà vẫn bị đánh tiếp; nhiều người cùng đánh một người không chống cự; dùng hung khí nguy hiểm khi người bị bắt tay không; đánh vào vùng nguy hiểm như đầu, ngực một cách liên tục.
Ví dụ giả định: tại một khu chợ ở Đà Nẵng, một thanh niên giật túi xách của người bán hàng rồi bỏ chạy. Vài người đuổi theo, kéo được người này ngã xuống và giữ chặt tay chân. Đến đây việc bắt giữ đã hoàn thành. Nếu sau đó có người lao vào đá liên tiếp vào đầu người đang nằm, gây thương tích nặng, thì hành vi của người đó không còn là bắt giữ mà là gây thương tích, và có thể bị xử lý hình sự.
Khi vượt quá, bộ luật có các tội danh riêng như giết người hoặc cố ý gây thương tích do vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ người phạm tội, với khung hình phạt nhẹ hơn nhiều so với tội tương ứng thông thường. Việc vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ cũng là một tình tiết giảm nhẹ được liệt kê. Còn nếu ngay từ đầu không nhằm bắt giữ mà nhằm hành hạ, trả thù, thì có thể bị xử lý theo tội thông thường.
Bắt giữ, phòng vệ và tự xử: ba tình huống dễ lẫn
Ba tình huống dưới đây hay bị lẫn trong dư luận. Bảng giúp phân biệt bằng những câu hỏi đơn giản.
| Tình huống | Người kia đang làm gì | Mục đích của người gây thiệt hại | Đánh giá của luật |
|---|---|---|---|
| Phòng vệ chính đáng | Đang tấn công, xâm phạm | Chống trả để ngăn hành vi xâm phạm | Không phải tội phạm nếu chống trả cần thiết |
| Bắt giữ người phạm tội | Vừa phạm tội, đang bỏ chạy hoặc chống cự để thoát | Khống chế để giao cho cơ quan có thẩm quyền | Không phải tội phạm nếu vũ lực cần thiết |
| Tự xử, đánh hội đồng | Đã bị khống chế hoặc chỉ bị nghi ngờ | Trừng phạt, trút giận | Có thể là tội phạm, người bị đánh dù có lỗi vẫn được pháp luật bảo vệ |
Người bị bắt dù đã phạm tội vẫn được pháp luật bảo vệ tính mạng, sức khoẻ, danh dự. Việc xử lý họ là của cơ quan tiến hành tố tụng và toà án, không phải của đám đông.
Ranh giới giữa bắt giữ và tự xử nhiều khi chỉ cách nhau vài giây. Cùng một nhóm người, lúc đầu đuổi theo và kéo ngã kẻ cướp là bắt giữ; vài phút sau, khi đám đông tụ lại và có người bắt đầu đánh để trút giận, tính chất hành vi đã đổi. Vì vậy, cơ quan điều tra thường xem xét hành vi của từng người ở từng thời điểm, dựa vào hình ảnh camera và lời khai, thay vì đánh giá chung cả nhóm. Người chỉ tham gia giữ tay chân lúc đầu và người lao vào đánh sau đó có thể nhận những kết luận rất khác nhau.
Nếu bạn tham gia bắt giữ, nên làm theo thứ tự này
Thấy người đang cướp giật, trộm cắp mà muốn giúp, bạn hãy giữ an toàn cho mình trước rồi mới tính đến việc bắt giữ. Trình tự gợi ý:
- Hô hoán, gọi người xung quanh và báo công an qua số khẩn cấp 113 trước khi lao vào, nhất là khi người kia có hung khí.
- Chỉ tham gia bắt khi đủ người hoặc đủ an toàn; ưu tiên khống chế bằng cách vây, giữ tay chân, tước hung khí, không đánh vào đầu và vùng hiểm.
- Khi người bị bắt đã bị khống chế hoặc thôi chống cự, dừng mọi hành động dùng sức, giữ người đó ở nơi an toàn, không để đám đông xúm lại đánh.
- Nếu người bị bắt bị thương, gọi cấp cứu ngay, vì đây là nghĩa vụ và cũng là điều có lợi cho bạn khi sự việc được đánh giá lại.
- Giải ngay người bị bắt đến công an, viện kiểm sát hoặc uỷ ban nhân dân nơi gần nhất, hoặc giữ tại chỗ chờ công an tới; không tự ý giam giữ qua đêm, không tra hỏi.
- Ở lại làm chứng, cung cấp hình ảnh camera, video từ điện thoại; không đăng tải hình ảnh người bị bắt lên mạng xã hội kèm lời lẽ xúc phạm.
Người không quen đối đầu không có nghĩa vụ lao vào bắt cướp. Báo tin kịp thời và làm chứng trung thực cũng là cách tham gia ngăn chặn tội phạm.
Bồi thường và trách nhiệm dân sự sau khi bắt giữ
Khi việc bắt giữ đúng luật và vũ lực ở mức cần thiết, người bắt giữ không phạm tội. Về dân sự, Bộ luật Dân sự không có một điều riêng mang tên "bắt giữ người phạm tội" như với phòng vệ chính đáng hay tình thế cấp thiết, nhưng nguyên tắc chung về bồi thường đòi hỏi phải có hành vi trái pháp luật; người hành động trong phạm vi pháp luật cho phép thường không bị coi là có hành vi trái pháp luật.
Nếu vượt quá mức cần thiết, người gây thiệt hại phải bồi thường cho người bị bắt phần thiệt hại do việc vượt quá gây ra, bên cạnh trách nhiệm hình sự nếu đủ dấu hiệu. Những khoản như chi phí chữa trị, thu nhập bị mất, tổn thất tinh thần đều có thể được yêu cầu. Lỗi của chính người bị bắt (đã phạm tội, đã chống cự) có thể được cân nhắc khi xác định mức bồi thường.
Trong thực tế, nhiều vụ việc phức tạp vì có nhiều người cùng tham gia, mỗi người một hành động, và camera chỉ ghi được một phần. Khi bạn bị triệu tập để làm rõ vai trò trong một vụ bắt giữ có người bị thương nặng, nên trình bày trung thực, đề nghị xem xét toàn bộ dữ liệu hình ảnh, và cân nhắc mời luật sư tham gia từ sớm để bảo vệ quyền của mình.
Câu hỏi thường gặp
Người dân có được bắt người đang trộm cắp không?
Có. Bộ luật Tố tụng hình sự cho phép bất kỳ người nào bắt người đang thực hiện tội phạm hoặc ngay sau khi thực hiện tội phạm thì bị phát hiện, bị đuổi bắt, và người đang bị truy nã. Sau khi bắt phải giải ngay đến công an, viện kiểm sát hoặc uỷ ban nhân dân nơi gần nhất.
Gây thương tích cho kẻ cướp khi bắt giữ có bị xử lý không?
Không, nếu không còn cách nào khác và vũ lực ở mức cần thiết để khống chế. Nếu vũ lực rõ ràng vượt quá mức cần thiết, như đánh tiếp khi người đó đã bị khống chế, người gây thương tích có thể phải chịu trách nhiệm hình sự.
Đánh người bị nghi trộm cắp có được coi là bắt giữ người phạm tội không?
Thường là không. Đánh người đã bị khống chế, đánh hội đồng, đánh để trút giận là hành vi trừng phạt, không phải bắt giữ. Người bị đánh dù có lỗi vẫn được pháp luật bảo vệ, người đánh có thể bị xử lý hình sự.
Giữ người nợ tiền không trả để đòi nợ có được không?
Không. Nợ tiền là quan hệ dân sự, không thuộc trường hợp được bắt giữ. Giữ người trái pháp luật để đòi nợ có thể cấu thành tội bắt, giữ hoặc giam người trái pháp luật, thậm chí các tội nặng hơn nếu có đe doạ, uy hiếp.
Vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ bị xử nặng không?
Bộ luật có tội danh riêng cho giết người hoặc gây thương tích do vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ người phạm tội, khung hình phạt nhẹ hơn tội thông thường. Vượt quá mức cần thiết khi bắt giữ cũng là tình tiết giảm nhẹ khi quyết định hình phạt.
Có bắt buộc phải tham gia bắt giữ khi thấy người phạm tội không?
Người dân không có nghĩa vụ phải lao vào bắt giữ, nhất là khi nguy hiểm cho bản thân. Báo tin kịp thời cho cơ quan công an, hỗ trợ người bị hại và làm chứng trung thực đều là cách tham gia đấu tranh phòng chống tội phạm.