Đình chỉ là quyết định chấm dứt việc giải quyết vụ án hình sự, hoặc chấm dứt đối với một bị can, khi có căn cứ luật định như hành vi không cấu thành tội phạm, hết thời hiệu truy cứu, người thực hiện đã chết, bị hại rút yêu cầu với nhóm tội khởi tố theo yêu cầu, hoặc trường hợp được miễn trách nhiệm hình sự. Tạm đình chỉ chỉ là dừng tạm thời vì một trở ngại như bị can bỏ trốn chưa rõ ở đâu, bị can mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh hiểm nghèo, hay đang chờ kết quả giám định, định giá, tương trợ tư pháp.
Hai quyết định nghe giống nhau nhưng hệ quả khác hẳn. Sau đình chỉ, các biện pháp ngăn chặn bị huỷ bỏ, và về nguyên tắc vụ án khép lại. Sau tạm đình chỉ, vụ án vẫn "treo" và sẽ được phục hồi khi trở ngại không còn, miễn là chưa hết thời hiệu. Người bị buộc tội, bị hại và gia đình cần đọc kỹ quyết định mình nhận được để biết vụ việc đang ở trạng thái nào.
Căn cứ để đình chỉ: danh sách luật định
Các căn cứ đình chỉ trùng phần lớn với căn cứ không khởi tố vụ án. Bộ luật Tố tụng hình sự liệt kê cụ thể; cơ quan có thẩm quyền không được tự đặt thêm. Có thể nhóm như sau:
- Không có sự việc phạm tội. Sự việc được tố giác không hề xảy ra, hoặc xảy ra nhưng không phải do hành vi của con người mang tính tội phạm.
- Hành vi không cấu thành tội phạm. Có hành vi nhưng thiếu yếu tố để là tội, ví dụ giá trị tài sản dưới ngưỡng mà không kèm tình tiết luật định, hoặc thuộc trường hợp loại trừ trách nhiệm hình sự như phòng vệ chính đáng.
- Người thực hiện chưa đến tuổi chịu trách nhiệm hình sự.
- Người mà hành vi phạm tội của họ đã có bản án hoặc quyết định đình chỉ vụ án có hiệu lực pháp luật, theo nguyên tắc không ai bị xử hai lần về cùng một tội.
- Đã hết thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự.
- Tội phạm đã được đại xá.
- Người thực hiện hành vi đã chết, trừ trường hợp cần tái thẩm đối với người khác.
- Bị hại hoặc người đại diện rút yêu cầu khởi tố với nhóm tội khởi tố theo yêu cầu của bị hại.
- Có căn cứ miễn trách nhiệm hình sự theo Bộ luật Hình sự, chẳng hạn do chuyển biến của tình hình, do người phạm tội có những đóng góp hay hoà giải với bị hại trong trường hợp luật cho phép.
Danh sách này cho thấy đình chỉ có hai bản chất khác nhau. Nhóm đầu, như không có sự việc phạm tội, hành vi không cấu thành tội phạm, có nghĩa người đó không phạm tội. Nhóm sau, như hết thời hiệu, đại xá, miễn trách nhiệm, có nghĩa hành vi có thể là tội nhưng Nhà nước không truy cứu nữa. Sự khác biệt này quan trọng khi tính đến quyền yêu cầu bồi thường oan sai.
Tạm đình chỉ: bốn trở ngại thường gặp
Tạm đình chỉ không giải quyết vụ án mà chỉ tạm dừng. Bảng dưới nêu các căn cứ chính và việc gì xảy ra trong thời gian vụ án tạm dừng.
| Căn cứ tạm đình chỉ | Trong thời gian tạm đình chỉ | Khi nào phục hồi |
|---|---|---|
| Bị can bị bệnh tâm thần hoặc bệnh hiểm nghèo có kết luận giám định hoặc xác nhận y tế | Có thể áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh với người bệnh tâm thần | Khi bị can khỏi bệnh và đủ điều kiện tham gia tố tụng |
| Bị can bỏ trốn mà không biết rõ đang ở đâu | Cơ quan điều tra ra quyết định truy nã | Khi bắt được hoặc bị can ra đầu thú |
| Hết thời hạn điều tra mà chưa có kết quả giám định, định giá tài sản, hoặc tương trợ tư pháp | Tiếp tục chờ kết quả | Khi có kết quả |
| Hết thời hạn điều tra mà chưa xác định được bị can | Tiếp tục truy xét người thực hiện | Khi xác định được người thực hiện và có căn cứ khởi tố bị can |
Trường hợp vụ án có nhiều bị can mà lý do tạm đình chỉ chỉ liên quan đến một người, cơ quan có thẩm quyền có thể tạm đình chỉ đối với riêng người đó và tiếp tục giải quyết với những người còn lại.
Ai có quyền ra quyết định, ở giai đoạn nào
Đình chỉ và tạm đình chỉ có thể xảy ra ở cả ba giai đoạn điều tra, truy tố, xét xử, tuỳ thời điểm phát sinh căn cứ. Ở giai đoạn điều tra, cơ quan điều tra ra quyết định đình chỉ điều tra hoặc tạm đình chỉ điều tra, gửi viện kiểm sát cùng cấp. Viện kiểm sát kiểm tra tính có căn cứ; nếu thấy không có căn cứ, viện kiểm sát huỷ quyết định và yêu cầu phục hồi điều tra.
Ở giai đoạn truy tố, viện kiểm sát tự ra quyết định đình chỉ hoặc tạm đình chỉ vụ án khi có căn cứ. Ở giai đoạn xét xử, thẩm phán chủ toạ trong lúc chuẩn bị xét xử hoặc hội đồng xét xử tại phiên toà có thẩm quyền đình chỉ, tạm đình chỉ vụ án. Quyết định ở mỗi giai đoạn đều được gửi cho người bị buộc tội, bị hại và những người tham gia tố tụng liên quan.
Một quyết định đình chỉ phải ghi rõ lý do và căn cứ pháp lý, nêu việc huỷ bỏ biện pháp ngăn chặn, trả lại tài liệu, đồ vật đã tạm giữ nếu có, và giải quyết các vấn đề liên quan. Người nhận quyết định nên đọc kỹ dòng căn cứ, vì nó cho biết đình chỉ thuộc nhóm "không phạm tội" hay nhóm "có hành vi nhưng không truy cứu".
Hệ quả của việc đình chỉ đối với từng người
Với người bị buộc tội. Các biện pháp ngăn chặn như tạm giam, cấm đi khỏi nơi cư trú, tạm hoãn xuất cảnh phải được huỷ bỏ. Người đang bị tạm giam được trả tự do ngay nếu không bị giam về việc khác. Người được đình chỉ vì không phạm tội có quyền yêu cầu Nhà nước bồi thường theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước nếu trước đó bị bắt, tạm giữ, tạm giam, khởi tố.
Với bị hại. Bị hại được thông báo và có quyền khiếu nại quyết định đình chỉ nếu cho rằng không có căn cứ. Đình chỉ phần hình sự không làm mất quyền đòi bồi thường dân sự; bị hại có thể khởi kiện dân sự theo thủ tục chung nếu chưa được bồi thường.
Với tài sản, vật chứng. Quyết định đình chỉ phải giải quyết việc xử lý vật chứng, trả lại tài sản đã tạm giữ cho chủ sở hữu hợp pháp, hoặc tịch thu, tiêu huỷ đối với vật cấm lưu hành theo quy định.
Với hồ sơ của người đó. Người được đình chỉ không bị kết án nên không có án tích. Tuy vậy, trong trường hợp đình chỉ do miễn trách nhiệm hình sự, người đó vẫn có thể phải chịu các biện pháp khác như bồi thường, hoặc xử lý kỷ luật, hành chính theo quy định ngoài tố tụng hình sự.
Vụ án đã đình chỉ có thể bị mở lại không
Về nguyên tắc, vụ án đã đình chỉ có thể được phục hồi điều tra nếu quyết định đình chỉ bị huỷ vì không có căn cứ, hoặc phát hiện tình tiết mới cho thấy căn cứ đình chỉ không còn đúng. Ví dụ giả định: một vụ việc được đình chỉ vì xác định là tai nạn, sau đó xuất hiện chứng cứ mới cho thấy có hành vi cố ý. Điều kiện bắt buộc là việc phục hồi phải còn trong thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự.
Với tạm đình chỉ, phục hồi là chuyện bình thường: khi bắt được bị can bỏ trốn, khi có kết quả giám định, khi bị can khỏi bệnh, cơ quan có thẩm quyền ra quyết định phục hồi và vụ án tiếp tục. Thời gian tạm đình chỉ không tính vào thời hạn điều tra, nhưng thời hiệu truy cứu có cách tính riêng, có trường hợp bị gián đoạn khi người phạm tội cố tình trốn tránh.
Điều này có hệ quả thực tế: một người bỏ trốn khi đang bị điều tra không làm vụ án biến mất. Vụ án chỉ tạm dừng, lệnh truy nã vẫn còn, và việc trốn tránh còn khiến thời hiệu không trôi theo cách thông thường. Ngược lại, người được đình chỉ vì không phạm tội có thể yên tâm hơn, nhưng vẫn nên giữ quyết định đình chỉ như một giấy tờ quan trọng.
Khi nhận quyết định đình chỉ hoặc tạm đình chỉ, nên làm gì
Đầu tiên, đọc kỹ để xác định đó là đình chỉ hay tạm đình chỉ, ở giai đoạn nào, đối với toàn bộ vụ án hay chỉ một số bị can, và căn cứ pháp lý được ghi là gì. Lưu bản gốc cẩn thận cùng các quyết định khởi tố, lệnh tạm giam, biên bản tạm giữ tài sản trước đó.
Nếu bạn là người bị buộc tội được đình chỉ vì không phạm tội và trước đó đã bị tạm giữ, tạm giam, hãy tìm hiểu quyền yêu cầu bồi thường theo Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, vì quyền này có thời hiệu. Nếu tài sản của bạn đang bị tạm giữ, đề nghị cơ quan ra quyết định trả lại theo nội dung quyết định.
Nếu bạn là bị hại và không đồng ý với việc đình chỉ, bạn có quyền khiếu nại trong thời hạn luật định, gửi tới người có thẩm quyền giải quyết, thường là thủ trưởng cơ quan ra quyết định hoặc viện kiểm sát cùng cấp. Trong khi chờ, hãy cân nhắc con đường dân sự để đòi bồi thường nếu phần thiệt hại chưa được giải quyết. Với những tình huống có nhiều bên, số tiền lớn hoặc căn cứ đình chỉ gây tranh cãi, ý kiến của luật sư giúp bạn chọn đúng kênh và đúng thời điểm.
Câu hỏi thường gặp
Đình chỉ vụ án có nghĩa là người đó vô tội không?
Không phải lúc nào cũng vậy. Đình chỉ vì không có sự việc phạm tội hoặc hành vi không cấu thành tội phạm thì người đó không phạm tội. Còn đình chỉ vì hết thời hiệu, đại xá, miễn trách nhiệm hình sự hay bị hại rút yêu cầu thì chỉ có nghĩa Nhà nước không truy cứu nữa, không phải khẳng định hành vi không xảy ra.
Bị can bỏ trốn thì vụ án có bị đình chỉ không?
Không. Khi bị can bỏ trốn mà không biết rõ ở đâu, cơ quan điều tra ra quyết định truy nã và tạm đình chỉ điều tra đối với bị can đó. Vụ án sẽ được phục hồi khi bắt được hoặc bị can ra đầu thú. Việc cố tình trốn tránh còn ảnh hưởng đến cách tính thời hiệu truy cứu trách nhiệm hình sự.
Tạm đình chỉ điều tra có được trả tự do không?
Tuỳ trường hợp. Khi tạm đình chỉ điều tra, cơ quan có thẩm quyền xem xét lại biện pháp ngăn chặn; tạm giam có thể được huỷ bỏ hoặc thay thế nếu không còn cần thiết. Với bị can bỏ trốn, biện pháp áp dụng là truy nã. Với bị can bị bệnh tâm thần, có thể áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh.
Bị hại không đồng ý với quyết định đình chỉ thì làm gì?
Bị hại có quyền khiếu nại quyết định đình chỉ theo thủ tục của Bộ luật Tố tụng hình sự, gửi tới người có thẩm quyền giải quyết. Viện kiểm sát cũng có thể huỷ quyết định đình chỉ không có căn cứ của cơ quan điều tra. Song song, bị hại vẫn giữ quyền khởi kiện dân sự để đòi bồi thường thiệt hại.
Được đình chỉ rồi có được đòi bồi thường vì bị tạm giam không?
Nếu đình chỉ vì không có sự việc phạm tội, hành vi không cấu thành tội phạm, hoặc các trường hợp tương tự mà Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước xác định là thuộc phạm vi bồi thường, người bị tạm giữ, tạm giam có quyền yêu cầu bồi thường. Trường hợp đình chỉ do miễn trách nhiệm hình sự hay hết thời hiệu thường không thuộc diện này.
Thời gian tạm đình chỉ có tính vào thời hạn điều tra không?
Không. Thời gian vụ án bị tạm đình chỉ không tính vào thời hạn điều tra, truy tố hay xét xử. Khi phục hồi, thời hạn của giai đoạn tương ứng được tính lại theo quy định. Đây là lý do một vụ án có thể kéo dài nhiều năm nếu bị can bỏ trốn hoặc phải chờ tương trợ tư pháp từ nước ngoài.