Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là trách nhiệm phải bù đắp thiệt hại cho người khác khi mình xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản hoặc quyền, lợi ích hợp pháp khác của họ, mà giữa hai bên không có hợp đồng nào chi phối việc đó. Căn cứ nằm ở Điều 584, nguyên tắc ở Điều 585 Bộ luật Dân sự 2015.
Đây là chế định ai cũng có thể chạm vào: va quẹt xe, cây nhà mình đổ sang nhà bên, đăng bài bôi xấu người khác, con mình làm vỡ kính nhà hàng xóm. Bài giảng phần nền — trách nhiệm phát sinh khi nào, khác gì bồi thường theo hợp đồng, và năm nguyên tắc định hình mọi con số bồi thường. Các bài kế tiếp trong danh mục đi vào từng mảnh: thiệt hại tính thế nào, lỗi có cần không, súc vật – cây cối – nhà cửa, cha mẹ bồi thường thay con.
Trách nhiệm phát sinh khi nào
Điều 584 nêu căn cứ: người nào có hành vi xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, quyền, lợi ích hợp pháp khác của người khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường, trừ trường hợp Bộ luật này hoặc luật khác có quy định khác. Từ câu này, giới nghiên cứu và thực tiễn xét xử thường tách ra ba yếu tố phải có cùng lúc.
Có thiệt hại thực tế: mất mát về vật chất hoặc tổn thất về tinh thần đã xảy ra, xác định được. Không có thiệt hại thì không có bồi thường, dù hành vi có sai đến đâu (hành vi sai đó có thể bị xử lý theo đường khác). Có hành vi xâm phạm: hành động hoặc không hành động trái với quyền, lợi ích hợp pháp của người khác. Có mối quan hệ nhân quả: thiệt hại là hệ quả của hành vi, không phải của một nguyên nhân độc lập nào khác.
Điều 584 còn có khoản dành riêng cho tài sản: trường hợp tài sản gây thiệt hại thì chủ sở hữu, người chiếm hữu tài sản phải chịu trách nhiệm bồi thường. Đây là nền cho các chế định về nguồn nguy hiểm cao độ, súc vật, cây cối, nhà cửa gây thiệt hại — nơi người phải bồi thường không trực tiếp "làm" gì nhưng là người kiểm soát thứ gây ra thiệt hại.
Lỗi có còn là điều kiện bắt buộc không
Đây là điểm khác lớn giữa Bộ luật Dân sự 2015 và bản năm 2005. Trước đây, Bộ luật năm 2005 viết căn cứ phát sinh trách nhiệm theo hướng người "do lỗi cố ý hoặc lỗi vô ý" xâm phạm thì phải bồi thường. Bộ luật năm 2015 không còn đặt lỗi vào câu căn cứ chung tại Điều 584.
Điều đó không có nghĩa lỗi không còn quan trọng. Lỗi vẫn xuất hiện ở nhiều chỗ: làm căn cứ giảm mức bồi thường khi người gây thiệt hại không có lỗi hoặc chỉ có lỗi vô ý; chia trách nhiệm khi người bị thiệt hại cũng có lỗi; xác định trách nhiệm trong nhiều trường hợp cụ thể. Cách hiểu và áp dụng trong thực tiễn xét xử còn được hướng dẫn thêm, nên khi tranh chấp, vấn đề lỗi vẫn là một trong những điểm được xem xét kỹ nhất.
Với người đọc phổ thông, cách hiểu thực dụng là: khi bạn gây thiệt hại cho người khác, đừng mặc định rằng chỉ cần chứng minh mình không cố ý, không cẩu thả là thoát trách nhiệm. Ngược lại, khi bạn là người bị thiệt hại, việc chứng minh bên kia có lỗi vẫn là lợi thế lớn trong thương lượng và trước toà, vì nó loại bỏ khả năng bên kia xin giảm mức và làm rõ quan hệ nhân quả.
Khoản 2 Điều 584 nêu rõ hai trường hợp không phải bồi thường: thiệt hại phát sinh do sự kiện bất khả kháng, hoặc hoàn toàn do lỗi của bên bị thiệt hại, trừ trường hợp có thoả thuận khác hoặc luật có quy định khác. Phần lỗi được bàn sâu hơn trong bài riêng về lỗi và bồi thường không cần lỗi.
Bồi thường ngoài hợp đồng khác bồi thường theo hợp đồng thế nào
Cùng là bồi thường, nhưng hai chế định có xuất phát điểm khác nhau. Phân biệt đúng giúp bạn chọn căn cứ khi đòi và biết thời hiệu áp dụng:
| Tiêu chí | Bồi thường do vi phạm nghĩa vụ hợp đồng | Bồi thường ngoài hợp đồng |
|---|---|---|
| Quan hệ trước khi xảy ra thiệt hại | Đã có hợp đồng giữa hai bên | Không có hợp đồng, hoặc có nhưng thiệt hại nằm ngoài phạm vi hợp đồng |
| Căn cứ | Vi phạm nghĩa vụ đã thoả thuận | Hành vi xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp gây thiệt hại |
| Thoả thuận trước về mức bồi thường, phạt | Có thể có điều khoản phạt, giới hạn trách nhiệm | Không có trước; các bên có thể thoả thuận sau khi thiệt hại xảy ra |
| Ví dụ giả định | Nhà xe làm hỏng hàng đã nhận chở | Xe tải của nhà xe đâm vào quán ven đường |
| Văn bản chính | Phần nghĩa vụ, hợp đồng của Bộ luật Dân sự | Chương bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, từ Điều 584 |
Có trường hợp giữa hai bên có hợp đồng nhưng thiệt hại lại vượt khỏi phạm vi hợp đồng. Ví dụ giả định: thợ sửa điện được thuê sửa ổ cắm, trong lúc làm vô ý làm cháy rèm cửa của chủ nhà. Phần việc sửa ổ cắm thuộc hợp đồng, nhưng tấm rèm bị cháy có thể được xem xét theo cả hai hướng. Khi đó cách đặt yêu cầu cần được cân nhắc, và đây là lúc nên tham khảo người làm nghề luật.
Năm nguyên tắc bồi thường của Điều 585
Điều 585 đặt năm nguyên tắc. Chúng không phải lý thuyết suông: mọi con số bồi thường đều đi qua năm bộ lọc này.
- Bồi thường toàn bộ và kịp thời. Thiệt hại thực tế phải được bồi thường toàn bộ và kịp thời. Các bên được thoả thuận về mức bồi thường, hình thức bồi thường bằng tiền, bằng hiện vật hoặc thực hiện một công việc, phương thức bồi thường một lần hoặc nhiều lần, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác.
- Có thể được giảm mức. Người chịu trách nhiệm bồi thường có thể được giảm mức bồi thường nếu không có lỗi hoặc có lỗi vô ý và thiệt hại quá lớn so với khả năng kinh tế của mình.
- Có thể thay đổi mức. Khi mức bồi thường không còn phù hợp với thực tế, bên bị thiệt hại hoặc bên gây thiệt hại có quyền yêu cầu toà án hoặc cơ quan nhà nước có thẩm quyền khác thay đổi mức bồi thường.
- Lỗi của bên bị thiệt hại. Khi bên bị thiệt hại có lỗi trong việc gây thiệt hại thì không được bồi thường phần thiệt hại do lỗi của mình gây ra.
- Phải tự hạn chế thiệt hại. Bên có quyền, lợi ích bị xâm phạm không được bồi thường nếu thiệt hại xảy ra do không áp dụng các biện pháp cần thiết, hợp lý để ngăn chặn, hạn chế thiệt hại cho chính mình.
Nguyên tắc thứ hai và thứ ba là chỗ luật dân sự thể hiện tính nhân văn: một người lỡ tay gây thiệt hại lớn, gia cảnh khó khăn, không buộc phải gánh một khoản suốt đời không trả nổi. Ngược lại, nguyên tắc thứ tư và thứ năm nhắc người bị thiệt hại rằng họ cũng có trách nhiệm với chính quyền lợi của mình.
Nhiều người cùng gây thiệt hại, và những trường hợp đặc biệt
Bồi thường liên đới (Điều 587). Trường hợp nhiều người cùng gây thiệt hại thì những người đó phải liên đới bồi thường. Trách nhiệm của từng người được xác định tương ứng với mức độ lỗi; nếu không xác định được thì chia đều. Người bị thiệt hại có quyền yêu cầu bất kỳ ai trong số họ bồi thường toàn bộ, người đã bồi thường đòi lại phần của những người kia.
Phòng vệ chính đáng và tình thế cấp thiết (Điều 594, 595). Người gây thiệt hại trong trường hợp phòng vệ chính đáng, hoặc trong tình thế cấp thiết, không phải bồi thường; vượt quá giới hạn thì phải bồi thường phần tương ứng. Trong tình thế cấp thiết, người đã gây ra tình thế đó phải bồi thường cho người bị thiệt hại.
Người dùng chất kích thích (Điều 596). Người tự đặt mình vào tình trạng mất khả năng nhận thức, làm chủ hành vi do dùng rượu, chất kích thích khác mà gây thiệt hại thì vẫn phải bồi thường.
Pháp nhân và người làm công (Điều 597, 600). Pháp nhân phải bồi thường thiệt hại do người của mình gây ra khi thực hiện nhiệm vụ được giao; người sử dụng lao động bồi thường do người làm công gây ra khi thực hiện công việc được giao. Sau đó họ có quyền yêu cầu người có lỗi hoàn trả một khoản theo quy định.
Thời hiệu và cách tiếp cận khi xảy ra thiệt hại
Thời hiệu khởi kiện yêu cầu bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là ba năm, kể từ ngày người có quyền yêu cầu biết hoặc phải biết quyền, lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm (Điều 588). Quá thời hạn này, người gây thiệt hại có thể yêu cầu áp dụng thời hiệu và toà án có thể bác yêu cầu. Cách tính thời hiệu trong từng tình huống là phần chuyên sâu.
Khi thiệt hại vừa xảy ra, cách tiếp cận hợp lý cho cả hai phía thường đi theo thứ tự: đảm bảo an toàn và hạn chế thiệt hại tiếp diễn; ghi nhận hiện trường bằng ảnh, video, người chứng kiến; giữ chứng từ chi phí; trao đổi thiện chí để thoả thuận mức và cách bồi thường, lập giấy tờ khi đã thống nhất. Thoả thuận bồi thường được luật khuyến khích, và trong nhiều trường hợp nhanh, ít tốn kém hơn đi kiện.
Với người bị cho là đã gây thiệt hại, nắm năm nguyên tắc giúp bạn không chấp nhận những yêu cầu vô căn cứ (thiệt hại không có thật, không có quan hệ nhân quả, phần do chính người bị hại gây ra), đồng thời biết mình có quyền xin giảm mức khi hoàn cảnh khó khăn.
Câu hỏi thường gặp
Không có lỗi thì có phải bồi thường ngoài hợp đồng không?
Có thể. Bộ luật Dân sự 2015 không đặt lỗi vào căn cứ chung của Điều 584, và có những trường hợp phải bồi thường cả khi không có lỗi như nguồn nguy hiểm cao độ gây thiệt hại. Nhưng không có lỗi là một căn cứ để được giảm mức bồi thường khi thiệt hại quá lớn so với khả năng kinh tế.
Thời hiệu kiện đòi bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là bao lâu?
Ba năm, kể từ ngày người có quyền yêu cầu biết hoặc phải biết quyền, lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm, theo Điều 588 Bộ luật Dân sự 2015. Một số sự kiện có thể làm thời hiệu được tính lại hoặc không tính vào thời hiệu, cần xem kỹ từng trường hợp.
Hai bên tự thoả thuận mức bồi thường có được không?
Được, và luật khuyến khích. Các bên tự thoả thuận mức, hình thức, phương thức bồi thường, có thể trả một lần hoặc nhiều lần. Nên lập thành văn bản ghi rõ khoản bồi thường cho thiệt hại nào, đã trả bao nhiêu, còn lại bao nhiêu và hậu quả nếu chậm trả.
Gia cảnh khó khăn có được giảm mức bồi thường không?
Có thể. Người chịu trách nhiệm có thể được giảm mức nếu không có lỗi hoặc có lỗi vô ý và thiệt hại quá lớn so với khả năng kinh tế của mình. Người gây thiệt hại cố ý không được hưởng nguyên tắc này. Mức giảm do các bên thoả thuận hoặc toà án quyết định.
Đã bồi thường xong, sau này có đòi thêm được không?
Nếu thiệt hại phát sinh thêm mà thoả thuận trước chưa tính tới, hoặc mức bồi thường định kỳ không còn phù hợp thực tế, bên bị thiệt hại có thể yêu cầu thay đổi mức theo nguyên tắc tại Điều 585. Thoả thuận đã ký có giá trị ràng buộc, nên khi ký cần ghi rõ phạm vi những khoản đã giải quyết.
Nhiều người cùng gây thiệt hại thì đòi ai?
Những người cùng gây thiệt hại phải liên đới bồi thường. Người bị thiệt hại có quyền yêu cầu một người hoặc tất cả trả toàn bộ; giữa những người gây thiệt hại, trách nhiệm được chia theo mức độ lỗi, không xác định được thì chia đều, người đã trả thay được đòi lại phần của người khác.