Bộ luật Hình sự 2015 được thông qua ngày 27/11/2015, dự kiến có hiệu lực từ 1/7/2016. Chỉ vài ngày trước mốc đó, Quốc hội quyết định lùi hiệu lực vì phát hiện nhiều sai sót. Ngày 20/6/2017, Quốc hội thông qua luật sửa đổi, bổ sung một số điều của bộ luật, và cả hai cùng có hiệu lực từ 1/1/2018. Trong thời gian chờ, các quy định có lợi cho người phạm tội của bộ luật mới vẫn được áp dụng.
Đây là trường hợp hiếm trong lịch sử lập pháp Việt Nam: một bộ luật lớn đã được thông qua, công bố, nhưng phải sửa trước khi chạy ngày nào. Câu chuyện này không chỉ là chuyện của giới luật. Nó giải thích vì sao bạn thấy cách gọi dài dòng "Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017", và cho một bài học dùng được với mọi văn bản: thông qua chưa có nghĩa là đã có hiệu lực.
Dòng thời gian của một bộ luật chạy muộn
Các mốc dưới đây là những mốc chắc chắn, đủ để bạn hình dung vì sao giai đoạn 2016–2017 là một giai đoạn đặc biệt.
- 27/11/2015: Quốc hội thông qua Bộ luật Hình sự 2015, cùng đợt với Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 và một số luật liên quan đến hoạt động tố tụng, tạm giữ, tạm giam.
- 1/7/2016: ngày bộ luật mới dự kiến có hiệu lực. Các cơ quan tố tụng đã chuẩn bị tài liệu, tập huấn để áp dụng.
- Cuối tháng 6/2016: Quốc hội ra nghị quyết lùi thời điểm có hiệu lực của Bộ luật Hình sự 2015, kéo theo việc lùi Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 và các luật đi cùng, đồng thời quy định tiếp tục áp dụng các quy định có lợi cho người phạm tội.
- 20/6/2017: Quốc hội thông qua luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự 2015.
- 1/1/2018: Bộ luật Hình sự 2015 đã được sửa đổi chính thức có hiệu lực, cùng với Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.
Như vậy, giữa ngày thông qua và ngày có hiệu lực là hơn hai năm, trong đó có khoảng mười tám tháng bộ luật "đã có nhưng chưa chạy". Chính khoảng trống này tạo ra những câu hỏi pháp lý đặc thù mà các phần sau giải thích.
Vì sao phải lùi: sai sót phát hiện vào phút chót
Trong quá trình chuẩn bị thi hành, các cơ quan áp dụng pháp luật và giới nghiên cứu phát hiện bộ luật có nhiều sai sót. Có những lỗi kỹ thuật như viện dẫn sai điều, khoản, cách diễn đạt chưa thống nhất giữa các điều, và có những vấn đề về nội dung có thể dẫn tới áp dụng sai. Ví dụ được nhắc đến nhiều nhất là quy định về tuổi chịu trách nhiệm hình sự của người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi: cách liệt kê điều luật trong bản gốc làm phạm vi trách nhiệm của nhóm tuổi này rộng hơn tinh thần nhân đạo mà bộ luật hướng tới.
Với luật hình sự, sai một chữ có thể là khác biệt giữa có tội và không có tội. Đưa một bộ luật còn lỗi vào áp dụng rồi mới sửa sẽ tạo ra những bản án được tuyên theo quy định sai, kéo theo khiếu nại, kháng nghị và mất niềm tin vào hệ thống. Vì vậy, Quốc hội chọn cách tốn kém hơn về thời gian nhưng an toàn hơn: dừng lại để sửa.
Cũng cần nói rõ: việc lùi hiệu lực không có nghĩa toàn bộ bộ luật bị coi là hỏng. Phần lớn nội dung vẫn được giữ, và chính những điểm cải cách quan trọng nhất đã được giữ nguyên qua lần sửa. Cái bị chặn lại là việc đưa vào áp dụng một văn bản còn lỗi, trong khi các cơ quan tố tụng trên cả nước sẽ phải dùng nó hằng ngày để quyết định số phận của con người cụ thể.
Một lý do nữa là tính đồng bộ. Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 và các luật về tổ chức cơ quan điều tra, thi hành tạm giữ, tạm giam được soạn để chạy cùng Bộ luật Hình sự mới. Khi bộ luật nội dung lùi lại, các luật thủ tục đi cùng cũng phải lùi để tránh tình trạng thủ tục mới áp dụng cho tội danh cũ một cách lệch pha.
Mười tám tháng chờ: luật cũ vẫn chạy, nhưng điều có lợi được áp dụng
Trong thời gian từ 1/7/2016 đến hết năm 2017, về nguyên tắc Bộ luật Hình sự 1999 vẫn được áp dụng. Tuy nhiên, Quốc hội quyết định những quy định của bộ luật mới có lợi cho người phạm tội vẫn được áp dụng ngay từ 1/7/2016. Có thể hiểu như sau: hành vi mà bộ luật mới không còn coi là tội thì không xử lý hình sự; hình phạt mà bộ luật mới quy định nhẹ hơn thì áp dụng mức nhẹ hơn; tình tiết giảm nhẹ mới, quy định mới về miễn trách nhiệm, xoá án tích có lợi thì được dùng.
Ví dụ giả định: một người bị xét xử vào cuối năm 2016 về một hành vi mà bộ luật 1999 có hình phạt tử hình nhưng bộ luật 2015 đã bỏ hình phạt tử hình cho tội đó. Dù bộ luật 2015 chưa chính thức có hiệu lực, toà không được tuyên tử hình người này, vì quy định có lợi của bộ luật mới đã được cho áp dụng.
Đây là cách xử lý khá đặc biệt: một bộ luật chưa có hiệu lực toàn bộ nhưng một phần nội dung, phần có lợi, đã được áp dụng. Nó xuất phát từ nguyên tắc nhân đạo của luật hình sự: khi Nhà nước đã quyết định một hành vi nên bị đối xử nhẹ hơn, không có lý do để bắt người phạm tội chờ đợi vì lỗi soạn thảo của chính Nhà nước.
Luật sửa đổi 2017 đã sửa những gì
Sửa sai sót kỹ thuật. Phần lớn nội dung sửa đổi là chỉnh các viện dẫn, câu chữ, cách sắp xếp khoản, điểm để các điều luật thống nhất với nhau và với Bộ luật Tố tụng hình sự. Đây là những sửa đổi ít được chú ý nhưng chiếm khối lượng lớn.
Viết lại quy định về tuổi chịu trách nhiệm hình sự. Quy định cho người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi được viết lại theo hướng chỉ liệt kê những tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng tại các điều luật cụ thể, thu hẹp so với bản gốc.
Điều chỉnh một số tội và tình tiết. Một số tội được sửa cấu thành, tình tiết định khung hoặc mức hình phạt cho hợp lý hơn, và danh sách tội mà pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm cũng được rà lại.
Giữ nguyên tinh thần cải cách. Những điểm cải cách lớn của bộ luật 2015 như trách nhiệm hình sự của pháp nhân thương mại, thu hẹp tử hình, lượng hoá tình tiết vẫn được giữ. Luật sửa đổi không phải là một bộ luật mới, mà là bản vá trước khi vận hành.
Gọi tên và trích dẫn đúng: vì sao có cái đuôi "sửa đổi, bổ sung năm 2017"
Vì bộ luật được sửa trước khi có hiệu lực, nội dung thực sự áp dụng từ 2018 không phải bản gốc thông qua năm 2015 mà là bản gốc cộng phần sửa đổi năm 2017. Do đó, các bản án, cáo trạng và tài liệu chính thức thường ghi "Bộ luật Hình sự năm 2015, được sửa đổi, bổ sung năm 2017". Sau lần sửa năm 2025, cách ghi tiếp tục dài thêm theo các luật sửa đổi mới.
Với người đọc phổ thông, hệ quả thực tế là: nếu bạn tìm thấy một bản Bộ luật Hình sự 2015 trên mạng, cần kiểm tra đó là bản gốc hay bản hợp nhất. Văn bản hợp nhất là văn bản gộp nội dung gốc với các lần sửa đổi, giúp đọc thuận tiện; nó được dùng để tra cứu, còn giá trị pháp lý vẫn nằm ở văn bản gốc và các luật sửa đổi. Đọc nhầm bản gốc năm 2015 sẽ dẫn tới những kết luận sai ở đúng những điều đã được sửa.
Những bài viết, sách tham khảo xuất bản trong giai đoạn 2016 đến 2017 cũng cần đọc thận trọng: có tài liệu bình luận bản gốc chưa sửa, có tài liệu bình luận bản đã sửa. Cách nhận biết nhanh là xem lời nói đầu hoặc trang thông tin xuất bản: tài liệu ghi rõ căn cứ vào luật sửa đổi năm 2017 thì đã cập nhật; tài liệu chỉ nhắc bộ luật thông qua ngày 27/11/2015 mà in trước giữa năm 2017 thì nhiều khả năng bình luận bản gốc.
Với người làm nghề, chi tiết này còn quan trọng hơn. Khi trích dẫn trong đơn từ, bản tự khai hay văn bản gửi cơ quan tố tụng, ghi đúng tên đầy đủ của văn bản cùng các lần sửa đổi giúp người đọc biết bạn đang căn cứ vào nội dung nào, tránh tranh cãi không cần thiết về việc điều luật đó "còn hay đã đổi".
Bài học dùng được cho mọi văn bản luật
Thông qua khác có hiệu lực. Một văn bản luật có ngày thông qua, ngày công bố và ngày có hiệu lực. Câu chuyện năm 2016 cho thấy giữa các mốc đó có thể có biến cố. Khi đọc tin "luật mới quy định…", câu đầu tiên nên hỏi là luật đó có hiệu lực từ ngày nào và đến nay có bị lùi, sửa hay không.
Luật có thể được sửa nhiều lần. Một bộ luật lớn hầu như luôn được sửa ít nhất một lần trong vòng đời của nó, vì đời sống thay đổi nhanh hơn văn bản. Bộ luật Hình sự 2015 đã trải qua lần sửa trước khi chạy, rồi tiếp tục được sửa đổi sau đó. Muốn biết nội dung hiện hành, nên đọc văn bản hợp nhất mới nhất trên cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật chính thức.
Nguyên tắc có lợi không phụ thuộc lỗi kỹ thuật. Trong lĩnh vực hình sự, nguyên tắc áp dụng điều có lợi cho người phạm tội đã được giữ ngay cả khi bộ luật chưa có hiệu lực. Đây là một chỉ dấu về thứ tự ưu tiên của luật hình sự: quyền của con người đứng trước sự gọn gàng của quy trình. Những cập nhật luật theo từng tháng được theo dõi ở trang chuyên về luật mới; bài này chỉ kể lại một mốc sửa đổi lớn.
Câu hỏi thường gặp
Bộ luật Hình sự 2015 có hiệu lực từ ngày nào?
Bộ luật Hình sự 2015, đã được sửa đổi, bổ sung năm 2017, có hiệu lực từ ngày 1/1/2018. Ngày 1/7/2016 chỉ là ngày dự kiến ban đầu; từ ngày đó, riêng các quy định có lợi cho người phạm tội của bộ luật mới đã được cho áp dụng theo nghị quyết của Quốc hội.
Hành vi xảy ra năm 2017 bị xử theo bộ luật nào?
Về nguyên tắc, hành vi xảy ra trong năm 2017 được xem xét theo Bộ luật Hình sự 1999, vì bộ luật mới chưa có hiệu lực. Tuy nhiên, những quy định của bộ luật 2015 có lợi hơn cho người phạm tội được áp dụng. Việc so sánh điểm nào có lợi cần được làm cụ thể cho từng vụ việc.
Văn bản hợp nhất có giá trị như luật không?
Văn bản hợp nhất được lập để thuận tiện tra cứu, gộp nội dung văn bản gốc với các lần sửa đổi. Nó được sử dụng chính thức trong áp dụng và tra cứu, nhưng khi có khác biệt thì căn cứ vẫn là văn bản gốc và các văn bản sửa đổi. Vì vậy, gặp điểm nghi vấn, nên đối chiếu cả văn bản gốc.
Ngoài Bộ luật Hình sự, luật nào khác cũng bị lùi hiệu lực năm 2016?
Cùng với Bộ luật Hình sự 2015, Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 và một số luật liên quan đến tổ chức cơ quan điều tra hình sự, thi hành tạm giữ, tạm giam cũng được lùi hiệu lực để bảo đảm đồng bộ. Các văn bản này cùng có hiệu lực từ 1/1/2018.
Sách luật hình sự in năm 2016 còn dùng được không?
Sách in năm 2016 có thể bình luận bản gốc chưa sửa của Bộ luật Hình sự 2015, nên ở những điều đã được sửa năm 2017 và năm 2025, nội dung có thể không còn đúng. Phần lý thuyết chung vẫn có giá trị tham khảo, nhưng số điều, cấu thành tội, khung hình phạt phải đối chiếu văn bản hợp nhất mới nhất.
Vì sao không áp dụng luôn bộ luật rồi sửa sau?
Với luật hình sự, áp dụng một quy định sai có thể dẫn tới kết tội hoặc tuyên hình phạt không đúng, gây hậu quả khó khắc phục cho con người cụ thể. Lùi hiệu lực để sửa là cách tránh những bản án tuyên theo quy định sai, dù làm chậm việc áp dụng những điểm tiến bộ.