Từ ngày đủ 18 tuổi, theo Bộ luật Dân sự 2015, bạn là người thành niên: tự mình ký mọi loại hợp đồng, tự chịu trách nhiệm về giao dịch của mình, không còn cần cha mẹ đồng ý. Cùng mốc này, nữ được kết hôn, ai cũng được thi các hạng bằng lái ô tô phổ thông, có thể được gọi nhập ngũ, và nếu vi phạm pháp luật thì không còn được hưởng các nguyên tắc xử lý dành cho người dưới 18 tuổi.
Mốc 18 không phải "công tắc" bật một lần. Nhiều quyền đến sớm hơn (đi làm, chịu trách nhiệm hình sự, lập di chúc có cha mẹ đồng ý), một số quyền đến muộn hơn (nam kết hôn từ đủ 20 tuổi). Bài này sắp các mốc ấy lên một trục để bạn thấy luật nhìn sự trưởng thành theo từng bậc, và mỗi bậc thuộc bộ luật nào.
Trục tuổi: luật mở dần quyền và trách nhiệm theo từng bậc
Bảng dưới không đủ mọi mốc tuổi trong pháp luật, chỉ gom những mốc hay được hỏi nhất xoay quanh tuổi 18 để thấy mốc này nằm ở đâu trong cả chuỗi.
| Mốc tuổi | Điều thay đổi | Văn bản |
|---|---|---|
| Đủ 6 tuổi | Tự xác lập giao dịch nhỏ phục vụ sinh hoạt hằng ngày phù hợp lứa tuổi | Bộ luật Dân sự 2015 |
| Đủ 14 tuổi | Bắt đầu chịu trách nhiệm hình sự với một số tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng do luật liệt kê | Bộ luật Hình sự |
| Đủ 15 tuổi | Tự xác lập phần lớn giao dịch dân sự, trừ bất động sản, động sản phải đăng ký; giao kết hợp đồng lao động khi người đại diện đồng ý bằng văn bản | Bộ luật Dân sự, Bộ luật Lao động |
| Đủ 16 tuổi | Chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm, trừ trường hợp bộ luật quy định khác | Bộ luật Hình sự |
| Đủ 18 tuổi | Năng lực hành vi dân sự đầy đủ; nữ được kết hôn; thi bằng lái ô tô phổ thông; tuổi gọi nhập ngũ | Nhiều văn bản |
| Đủ 20 tuổi | Nam được kết hôn | Luật Hôn nhân và gia đình 2014 |
Nhìn bảng, bạn sẽ thấy luật không coi người 17 tuổi là "trẻ con" theo nghĩa tuyệt đối: họ đã chịu trách nhiệm hình sự đầy đủ, đã đi làm được, tự ký phần lớn giao dịch. Mốc 18 chủ yếu gỡ nốt những giới hạn còn lại và tắt các cơ chế bảo vệ dành riêng cho người chưa thành niên.
Bộ luật Dân sự: từ "cần cha mẹ đồng ý" sang "tự mình chịu trách nhiệm"
Bộ luật Dân sự 2015 gọi người từ đủ 18 tuổi trở lên là người thành niên và coi họ có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, trừ người bị toà tuyên mất, hạn chế năng lực hoặc có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi. Hệ quả thực tế dễ thấy nhất là: những giao dịch trước đây phải có cha mẹ đồng ý, nay bạn tự ký và tự chịu.
Trước 18 tuổi, cụ thể là từ đủ 15 đến dưới 18, bạn đã tự xác lập được phần lớn giao dịch. Nhưng có ba nhóm vẫn phải được người đại diện theo pháp luật đồng ý: giao dịch liên quan đến bất động sản, động sản phải đăng ký như xe máy, ô tô, và giao dịch khác mà luật yêu cầu. Từ 18 tuổi, ba nhóm này mở hết. Bạn đứng tên mua xe, ký hợp đồng thuê nhà, vay tiền, mở thẻ tín dụng nếu ngân hàng chấp nhận, đứng tên quyền sử dụng đất.
Mặt kia của quyền là trách nhiệm. Trước 18 tuổi, nếu bạn gây thiệt hại cho người khác, cha mẹ phải gánh: bồi thường toàn bộ khi con dưới 15 tuổi, bồi thường phần còn thiếu khi con từ 15 đến dưới 18 tuổi mà tài sản riêng không đủ. Từ 18 tuổi, trách nhiệm bồi thường là của chính bạn. Một hợp đồng đã ký mà không đọc kỹ, một lời bảo lãnh vay tiền cho bạn bè, đều ràng buộc bạn với tư cách người lớn.
Về di chúc: người từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi được lập di chúc nếu cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý về việc lập di chúc. Từ 18 tuổi, bạn lập di chúc không cần ai đồng ý, miễn minh mẫn, sáng suốt và không bị lừa dối, đe doạ, cưỡng ép.
Luật Hôn nhân và gia đình và Bộ luật Lao động: hai mốc hay bị hiểu nhầm
Tuổi kết hôn không giống nhau giữa nam và nữ. Luật Hôn nhân và gia đình 2014 quy định nam từ đủ 20 tuổi, nữ từ đủ 18 tuổi trở lên mới được kết hôn. "Đủ 18 tuổi" nghĩa là đã qua ngày sinh nhật thứ 18, không phải "năm nay 18 tuổi". Kết hôn khi chưa đủ tuổi là tảo hôn, việc đăng ký sẽ bị từ chối và nếu đã chung sống thì có thể bị xử lý.
Đi làm không phải chờ đến 18. Bộ luật Lao động 2019 cho phép người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi giao kết hợp đồng lao động khi có người đại diện theo pháp luật đồng ý bằng văn bản; người dưới 15 tuổi chỉ làm một số công việc nhẹ theo danh mục và phải có người đại diện ký. Người dưới 18 tuổi gọi là lao động chưa thành niên, được giới hạn giờ làm, không làm công việc nặng nhọc, độc hại.
Mốc 18 trong lao động là mốc gỡ giới hạn. Từ đủ 18 tuổi, bạn tự ký hợp đồng lao động không cần ai đồng ý, và các giới hạn riêng về giờ làm, làm thêm giờ, làm ban đêm và danh mục công việc cấm dành cho người chưa thành niên không còn áp dụng. Bạn được đối xử như mọi người lao động khác, kể cả khi đang đi học.
Đi làm thêm khi đang học đại học. Sinh viên đủ 18 tuổi làm thêm theo giờ ở quán cà phê, cửa hàng vẫn là quan hệ lao động nếu có trả lương, có sự quản lý, điều hành. Gọi là "làm thêm" không làm mất các quyền cơ bản như được trả đủ lương đã thoả thuận, được nghỉ giữa giờ, không bị giữ giấy tờ tuỳ thân bản chính.
Bộ luật Hình sự và tố tụng: 18 tuổi là lúc tắt các cơ chế bảo vệ riêng
Nhiều người tưởng 18 tuổi là mốc bắt đầu "đi tù được". Thực tế, theo Bộ luật Hình sự, người từ đủ 16 tuổi đã phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm, trừ một số trường hợp bộ luật quy định khác; người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi chịu trách nhiệm với một số tội rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng được liệt kê. Điểm thay đổi ở tuổi 18 là cách xử lý.
Người dưới 18 tuổi phạm tội được áp dụng một chương riêng của Bộ luật Hình sự với nguyên tắc lấy giáo dục, giúp sửa chữa làm chính; ưu tiên miễn trách nhiệm hình sự, áp dụng biện pháp giám sát, giáo dục khi đủ điều kiện; không áp dụng tù chung thân, tử hình; mức phạt tù thấp hơn người thành niên. Về tố tụng, người dưới 18 tuổi có thủ tục riêng: bắt buộc có người bào chữa, có người đại diện tham gia, phiên toà có thể xử kín. Luật Tư pháp người chưa thành niên được Quốc hội thông qua cuối năm 2024 gom các nguyên tắc này thành một đạo luật riêng.
Từ đủ 18 tuổi, các cơ chế ấy không còn. Một hành vi giống nhau, người 17 tuổi 11 tháng và người 18 tuổi 1 ngày có thể nhận hậu quả khác nhau đáng kể. Tuổi được tính theo thời điểm thực hiện hành vi, không phải lúc bị phát hiện hay lúc xét xử.
Đây không phải lời doạ. Đây là lý do để người mới đủ 18 hiểu rằng những trò nghịch dại thời học sinh, như đánh nhau theo nhóm, mượn xe bạn rồi cầm cố, chia sẻ ảnh riêng tư của người khác, từ nay được nhìn bằng con mắt của luật dành cho người lớn.
Những luật khác mở ra hoặc đặt nghĩa vụ ở tuổi 18
Ngoài các bộ luật lớn, nhiều luật chuyên ngành lấy 18 làm mốc. Dưới đây là những mốc hay gặp; chi tiết thủ tục nên đối chiếu văn bản hiện hành.
- Giấy phép lái xe: theo Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ 2024 (hiệu lực từ 1/1/2025), người đủ 16 tuổi được điều khiển xe gắn máy; người đủ 18 tuổi được cấp các hạng bằng mô tô và ô tô phổ thông như A1, A, B. Các hạng xe lớn hơn đòi tuổi cao hơn.
- Nghĩa vụ quân sự: Luật Nghĩa vụ quân sự 2015 yêu cầu công dân nam đủ 17 tuổi đăng ký nghĩa vụ quân sự; độ tuổi gọi nhập ngũ bắt đầu từ đủ 18 tuổi. Các trường hợp tạm hoãn, miễn được quy định riêng và cần đối chiếu khi đến lượt.
- Tín dụng và ngân hàng: luật không cấm người dưới 18 có tài khoản, nhưng vay vốn, thẻ tín dụng thường đòi người có năng lực hành vi đầy đủ. Từ 18, bạn tự đứng tên và tự chịu nghĩa vụ trả nợ.
- Tham gia giao dịch đất đai, công chứng: bạn có thể tự mình ký hợp đồng mua bán, tặng cho, uỷ quyền tại tổ chức hành nghề công chứng mà không cần người đại diện đi cùng.
- Làm chứng cho di chúc: Bộ luật Dân sự loại người chưa thành niên khỏi danh sách được làm chứng cho việc lập di chúc. Từ 18 tuổi, bạn có thể làm người làm chứng nếu không thuộc các trường hợp bị loại khác như người thừa kế theo di chúc đó.
Mỗi mục trên thuộc một luật chuyên ngành có quy định chi tiết riêng. Danh sách chỉ giúp bạn biết mốc 18 lan rộng tới đâu, chứ không thay cho việc đọc văn bản cụ thể khi bạn sắp làm thủ tục.
Việc nên làm trong năm đầu tiên là người thành niên
Biết luật mở quyền gì chưa đủ; người mới 18 tuổi thường vấp vì dùng quyền mới mà chưa quen trách nhiệm đi kèm. Vài việc nên làm sớm:
- Đọc kỹ mọi hợp đồng trước khi ký, nhất là hợp đồng thuê trọ, hợp đồng vay, hợp đồng trả góp điện thoại; hỏi lại điều khoản phạt và lãi chậm trả.
- Không đứng tên hộ, không ký bảo lãnh vay cho bạn bè khi chưa hiểu mình phải trả thay đến đâu nếu họ không trả.
- Không cho mượn căn cước, tài khoản ngân hàng: việc cho thuê, mua bán tài khoản có thể kéo bạn vào rắc rối pháp lý, kể cả hình sự.
- Nếu đi làm thêm, yêu cầu thoả thuận rõ tiền lương, giờ làm; giữ lại tin nhắn, bảng chấm công.
- Với nam, theo dõi việc đăng ký nghĩa vụ quân sự và các thông báo gửi về nơi cư trú.
- Học thi bằng lái đúng hạng trước khi chạy xe phân khối lớn hoặc ô tô; điều khiển xe khi chưa đủ tuổi, chưa có bằng là vi phạm.
Trưởng thành theo luật không đòi bạn biết hết mọi điều luật. Nó đòi bạn biết dừng lại hỏi trước khi ký, và biết rằng chữ ký của mình bây giờ có giá trị như chữ ký của bất kỳ người lớn nào.
Câu hỏi thường gặp
Đủ 18 tuổi tính theo ngày sinh hay theo năm sinh?
Tính theo ngày sinh. Người sinh ngày 10/5/2008 đủ 18 tuổi từ ngày 10/5/2026, không phải từ đầu năm 2026. Cách tính này áp dụng chung cho các mốc tuổi trong Bộ luật Dân sự, Bộ luật Hình sự và Luật Hôn nhân và gia đình.
17 tuổi có được tự đứng tên mua xe máy không?
Người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi tự xác lập được phần lớn giao dịch, nhưng giao dịch liên quan đến động sản phải đăng ký như xe máy cần người đại diện theo pháp luật đồng ý. Ngoài ra, việc điều khiển xe còn phụ thuộc quy định về độ tuổi và giấy phép lái xe.
Đủ 18 tuổi nhưng còn đi học thì cha mẹ còn phải nuôi không?
Luật Hôn nhân và gia đình quy định cha mẹ có nghĩa vụ cấp dưỡng cho con đã thành niên không có khả năng lao động và không có tài sản để tự nuôi mình. Con thành niên đang học nhưng có khả năng lao động thì luật không bắt buộc, dù trên thực tế gia đình vẫn thường hỗ trợ.
Phạm tội lúc 17 tuổi, bị phát hiện lúc 19 tuổi thì xử theo tuổi nào?
Tuổi được tính tại thời điểm thực hiện hành vi phạm tội. Vì vậy người thực hiện hành vi khi chưa đủ 18 tuổi vẫn được áp dụng các nguyên tắc xử lý người dưới 18 tuổi, dù lúc bị phát hiện hay xét xử đã thành niên.
Từ 18 tuổi có được lập di chúc để lại tài sản không?
Được. Người thành niên minh mẫn, sáng suốt, không bị lừa dối, đe doạ, cưỡng ép có quyền lập di chúc định đoạt tài sản của mình. Người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi cũng lập được nhưng phải có cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý về việc lập di chúc.
Sinh viên 18 tuổi làm thêm có phải ký hợp đồng lao động không?
Nếu công việc có trả lương và có sự quản lý, điều hành của người thuê, đó là quan hệ lao động và về nguyên tắc phải giao kết hợp đồng. Với việc làm dưới một tháng, luật cho phép giao kết bằng lời nói trong nhiều trường hợp; dù vậy thoả thuận bằng văn bản hoặc tin nhắn vẫn giúp bạn giữ bằng chứng.