Trong tố tụng dân sự, Viện kiểm sát nhân dân kiểm sát việc tuân theo pháp luật, thực hiện quyền yêu cầu, kiến nghị, kháng nghị nhằm bảo đảm việc giải quyết vụ việc dân sự kịp thời, đúng pháp luật, theo Điều 21 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Viện kiểm sát không đại diện cho bên nào, không thay đương sự đòi quyền lợi, mà theo dõi việc toà án và những người tham gia có làm đúng luật hay không.
Điều làm nhiều người bất ngờ là Viện kiểm sát không có mặt ở mọi phiên toà dân sự. Luật xác định cụ thể những vụ kiểm sát viên phải tham gia phiên toà sơ thẩm, còn ở phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm thì có mặt rộng hơn. Bài giải thích vai trò này, danh mục các vụ có kiểm sát viên tham gia, quyền kháng nghị và cách người dân có thể gửi đơn đề nghị Viện kiểm sát xem xét.
Vì sao tố tụng dân sự vẫn cần Viện kiểm sát
Câu hỏi hợp lý: nếu tố tụng dân sự là chuyện của các bên, toà là trọng tài, thì cần thêm một cơ quan nhà nước làm gì? Câu trả lời nằm ở mô hình tổ chức quyền lực của Việt Nam. Hiến pháp giao Viện kiểm sát nhân dân hai chức năng: thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Trong vụ án hình sự, Viện kiểm sát làm cả hai việc; trong vụ việc dân sự, không có công tố, chỉ còn chức năng kiểm sát.
Kiểm sát nghĩa là có một cơ quan độc lập với toà án theo dõi việc tuân theo pháp luật tố tụng: toà có thụ lý đúng không, thời hạn có bị kéo dài không, thành phần hội đồng có đúng không, bản án có căn cứ không. Với những vụ có người yếu thế, như người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, hoặc liên quan tài sản công, lợi ích công cộng, sự hiện diện của một cơ quan kiểm sát giúp giảm nguy cơ quyền lợi bị bỏ sót vì không ai đứng ra bảo vệ.
Vai trò này đã thay đổi qua thời gian. Có giai đoạn Viện kiểm sát được quyền khởi tố vụ án dân sự và tham gia rộng rãi các phiên toà; sau đó phạm vi được thu hẹp dần, nhất là từ khi tố tụng dân sự đề cao quyền tự định đoạt và tranh tụng. Bộ luật 2015 xác định lại phạm vi tham gia theo hướng tập trung vào những vụ cần thiết.
Các vụ kiểm sát viên phải tham gia phiên toà, phiên họp
Theo Điều 21 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, phạm vi tham gia ở cấp sơ thẩm được liệt kê cụ thể. Ở mức nguyên tắc, Viện kiểm sát tham gia:
- Tất cả phiên họp sơ thẩm giải quyết việc dân sự, như tuyên bố mất tích, công nhận thuận tình ly hôn.
- Phiên toà sơ thẩm đối với vụ án do toà án tiến hành thu thập chứng cứ, vì khi toà chủ động thu thập thì cần có cơ quan kiểm sát việc đó.
- Phiên toà sơ thẩm có đối tượng tranh chấp là tài sản công, lợi ích công cộng, quyền sử dụng đất, nhà ở.
- Phiên toà sơ thẩm có đương sự là người chưa thành niên, người mất năng lực hành vi dân sự, người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự, người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi.
- Vụ việc thuộc trường hợp chưa có điều luật để áp dụng, khi toà phải dùng tập quán, tương tự pháp luật, nguyên tắc cơ bản, án lệ hoặc lẽ công bằng.
- Phiên toà, phiên họp phúc thẩm, giám đốc thẩm, tái thẩm theo quy định của bộ luật.
Ngoài danh mục này, kiểm sát viên không bắt buộc có mặt tại phiên toà sơ thẩm. Điều đó không có nghĩa là Viện kiểm sát bỏ qua vụ án: việc kiểm sát vẫn diễn ra qua việc toà gửi thông báo thụ lý, các quyết định và bản án cho Viện kiểm sát cùng cấp theo luật định. Vì tranh chấp quyền sử dụng đất, nhà ở chiếm tỷ trọng lớn trong án dân sự, trên thực tế kiểm sát viên có mặt ở khá nhiều phiên toà sơ thẩm.
Kiểm sát ngoài phòng xử: từ thông báo thụ lý đến bản án
Phần lớn công việc kiểm sát diễn ra trên giấy, không ở phiên toà. Khi thụ lý vụ án, toà phải thông báo cho Viện kiểm sát cùng cấp. Các quyết định tố tụng quan trọng trong quá trình giải quyết, như áp dụng, thay đổi, huỷ bỏ biện pháp khẩn cấp tạm thời, tạm đình chỉ, đình chỉ giải quyết vụ án, công nhận sự thoả thuận, cũng phải được gửi cho Viện kiểm sát trong thời hạn luật định. Bản án sau khi tuyên cũng vậy.
Với những vụ Viện kiểm sát phải tham gia phiên toà, khi có quyết định đưa vụ án ra xét xử, toà gửi hồ sơ để Viện kiểm sát nghiên cứu trước, rồi trả lại hồ sơ cho toà trong thời hạn luật định. Nghiên cứu hồ sơ là lúc kiểm sát viên phát hiện thiếu sót: thiếu người tham gia tố tụng, chứng cứ chưa được công khai, quyết định trái thẩm quyền.
Thấy vi phạm, Viện kiểm sát có thể yêu cầu toà cung cấp hồ sơ, tài liệu, có thể kiến nghị toà khắc phục vi phạm trong quá trình giải quyết, và đến cuối cùng là kháng nghị bản án, quyết định. Kiến nghị là công cụ nhẹ, dùng để sửa sớm khi vụ án còn đang giải quyết; kháng nghị là công cụ mạnh, dùng khi đã có phán quyết. Hiểu thứ tự này giúp bạn biết nên gửi đơn đến Viện kiểm sát vào lúc nào thì hữu ích nhất.
Kiểm sát viên làm gì tại phiên toà
Tại phiên toà sơ thẩm có Viện kiểm sát tham gia, kiểm sát viên ngồi ở vị trí riêng, theo dõi diễn biến, có thể hỏi đương sự và người tham gia tố tụng khác sau khi những người có quyền hỏi đã hỏi xong. Cuối phần tranh luận, kiểm sát viên phát biểu ý kiến về việc tuân theo pháp luật tố tụng của thẩm phán, hội đồng xét xử, thư ký và người tham gia tố tụng trong suốt quá trình giải quyết vụ án, từ khi thụ lý đến trước thời điểm hội đồng xét xử nghị án.
Bộ luật 2015 còn quy định kiểm sát viên phát biểu ý kiến về việc giải quyết vụ án. Điều này từng gây tranh luận trong giới luật: có ý kiến cho rằng phát biểu về nội dung có thể ảnh hưởng tính độc lập của hội đồng xét xử và làm Viện kiểm sát trông như một bên. Thực tế, ý kiến của kiểm sát viên không ràng buộc toà; hội đồng xét xử vẫn quyết định dựa trên chứng cứ và tranh tụng tại phiên toà, và bản án có thể khác đề nghị của Viện kiểm sát.
Với đương sự, phát biểu của kiểm sát viên là một tín hiệu đáng nghe: nếu kiểm sát viên chỉ ra vi phạm thủ tục, đó có thể là điểm cần lưu ý khi cân nhắc kháng cáo. Nhưng đừng coi đó là "phán quyết sơ bộ".
Kháng nghị: công cụ mạnh nhất của Viện kiểm sát
Viện kiểm sát không kháng cáo như đương sự, mà kháng nghị. Bảng dưới phân biệt hai loại kháng nghị ở mức nguyên tắc; thẩm quyền kháng nghị cụ thể sau khi tổ chức lại hệ thống năm 2025 cần đối chiếu luật hiện hành.
| Tiêu chí | Kháng nghị phúc thẩm | Kháng nghị giám đốc thẩm, tái thẩm |
|---|---|---|
| Đối tượng | Bản án, quyết định sơ thẩm chưa có hiệu lực pháp luật | Bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật |
| Ai kháng nghị | Viện kiểm sát cùng cấp và cấp trên trực tiếp | Người có thẩm quyền ở Viện kiểm sát cấp trên, song song với thẩm quyền của Chánh án toà án cấp trên |
| Căn cứ | Không cần căn cứ đặc biệt; Viện kiểm sát thấy bản án chưa đúng là kháng nghị | Phải có căn cứ luật định: vi phạm nghiêm trọng thủ tục, sai lầm nghiêm trọng trong áp dụng pháp luật, kết luận không phù hợp với tình tiết khách quan; hoặc tình tiết mới với tái thẩm |
| Thời hạn | Ngắn, tính bằng ngày hoặc tháng theo luật định | Dài hơn, tính bằng năm, có trường hợp kéo dài |
| Hệ quả | Phần bị kháng nghị chưa có hiệu lực, toà cấp trên xét xử phúc thẩm | Mở thủ tục xét lại; có thể kèm hoãn, tạm đình chỉ thi hành án |
Đương sự không trực tiếp kháng nghị được, nhưng có quyền gửi đơn đề nghị người có thẩm quyền kháng nghị xem xét. Với bản án đã có hiệu lực, đây là con đường chính khi bạn cho rằng bản án sai nghiêm trọng.
Người dân làm việc với Viện kiểm sát thế nào trong vụ việc dân sự
Gửi đơn kiến nghị khi thấy vi phạm thủ tục. Nếu vụ án bị kéo dài quá thời hạn, quyết định tố tụng có dấu hiệu trái luật, bạn có thể vừa khiếu nại với toà, vừa gửi đơn đến Viện kiểm sát cùng cấp. Viện kiểm sát có quyền yêu cầu, kiến nghị toà khắc phục vi phạm.
Đề nghị kháng nghị phúc thẩm khi lỡ hạn kháng cáo. Nếu bạn quá hạn kháng cáo nhưng Viện kiểm sát còn hạn kháng nghị, việc gửi đơn trình bày sớm có thể giúp Viện kiểm sát cân nhắc. Không có gì bảo đảm Viện kiểm sát sẽ kháng nghị; đây là quyền của họ.
Đề nghị kháng nghị giám đốc thẩm, tái thẩm. Đơn cần chỉ rõ căn cứ: sai ở đâu, vi phạm quy định nào, chứng cứ gì chứng minh. Đơn chỉ thể hiện sự không đồng ý chung chung thường không dẫn tới kháng nghị.
Không tìm kiểm sát viên để "nhờ" kết quả. Kiểm sát viên là người tiến hành tố tụng, phải vô tư như thẩm phán. Mọi trình bày nên bằng văn bản qua kênh chính thức; tiếp xúc riêng có thể dẫn tới việc thay đổi kiểm sát viên và gây bất lợi cho bạn.
Câu hỏi thường gặp
Viện kiểm sát có quyền khởi kiện vụ án dân sự thay người dân không?
Theo Bộ luật Tố tụng dân sự hiện hành, Viện kiểm sát không có quyền khởi kiện vụ án dân sự thay đương sự. Quyền khởi kiện vì lợi ích của người khác hoặc lợi ích công cộng thuộc về một số cơ quan, tổ chức được luật quy định cụ thể.
Kiểm sát viên vắng mặt thì phiên toà có bị hoãn không?
Với vụ án Viện kiểm sát phải tham gia, nếu kiểm sát viên được phân công vắng mặt, hội đồng xét xử vẫn tiến hành phiên toà, không hoãn, trừ trường hợp phải thay đổi kiểm sát viên mà không có người thay thế. Quy định cụ thể bạn đối chiếu điều luật về sự có mặt của kiểm sát viên tại phiên toà.
Ý kiến của kiểm sát viên có ràng buộc hội đồng xét xử không?
Không. Hội đồng xét xử độc lập và quyết định dựa trên chứng cứ, kết quả tranh tụng tại phiên toà. Nếu không đồng ý với bản án, Viện kiểm sát dùng quyền kháng nghị chứ không thể buộc toà theo ý kiến của mình ngay tại phiên toà.
Viện kiểm sát có thu thập chứng cứ trong vụ án dân sự không?
Bộ luật cho phép Viện kiểm sát thu thập tài liệu, chứng cứ ở phạm vi hẹp, chủ yếu để bảo đảm cho việc thực hiện quyền kháng nghị. Viện kiểm sát không thu thập chứng cứ thay đương sự để chứng minh yêu cầu của họ.
Sau năm 2025 Viện kiểm sát nào kiểm sát vụ án ở toà án nhân dân khu vực?
Từ ngày 1/7/2025, Viện kiểm sát nhân dân khu vực được tổ chức tương ứng với toà án nhân dân khu vực và kiểm sát các vụ việc tại toà án đó. Khi gửi đơn, bạn nên xác định đúng Viện kiểm sát cùng cấp với toà đang giải quyết vụ việc của mình.