Tù chung thân là hình phạt tù không thời hạn, áp dụng với người phạm tội đặc biệt nghiêm trọng nhưng chưa đến mức tử hình. Tử hình là hình phạt đặc biệt, chỉ áp dụng với một số ít tội đặc biệt nghiêm trọng. Bộ luật Hình sự 2015 có những nhóm người không bị áp dụng hai hình phạt này, và lần sửa đổi năm 2025 đã bỏ hình phạt tử hình ở một số tội.
Đây là hai hình phạt được nhắc nhiều trên báo nhưng ít được giải thích ở mức chế định. Bài này không bàn về từng tội cụ thể hay một vụ án nào, mà giải thích luật đặt ra những giới hạn gì, ai được loại trừ, chung thân có thể được giảm ra sao, và lần sửa luật gần nhất thay đổi những điểm nào đã chắc chắn.
Vị trí của hai hình phạt trong hệ thống
Trong bảy hình phạt chính áp dụng cho cá nhân, tù chung thân và tử hình đứng ở hai bậc cuối. Tù có thời hạn tối đa hai mươi năm cho một tội; khi tổng hợp nhiều tội, tù có thời hạn không vượt quá ba mươi năm. Vượt qua ngưỡng đó, luật chỉ còn hai lựa chọn là chung thân và tử hình.
Cả hai chỉ xuất hiện trong khung hình phạt của những tội được xếp vào loại đặc biệt nghiêm trọng, và không phải tội đặc biệt nghiêm trọng nào cũng có hai hình phạt này. Mỗi điều luật quy định cụ thể khung của mình. Vì vậy không thể nói chung chung "tội nặng thì chung thân"; muốn biết phải đọc điều luật về tội đó.
Bộ luật Hình sự 2015 mô tả tử hình là hình phạt đặc biệt, chỉ áp dụng với người phạm tội đặc biệt nghiêm trọng thuộc một số nhóm tội luật xác định. Qua các lần sửa đổi năm 2015 và năm 2025, phạm vi các tội còn hình phạt tử hình liên tục được thu hẹp, theo hướng chỉ giữ cho những tội nguy hiểm nhất.
Những người không bị áp dụng hoặc không bị thi hành
Luật phân biệt hai tình huống: không bị tuyên hình phạt đó ngay từ đầu, và đã bị tuyên nhưng không bị thi hành. Theo Bộ luật Hình sự 2015:
| Tình huống | Tù chung thân | Tử hình |
|---|---|---|
| Không áp dụng | Người dưới 18 tuổi khi phạm tội | Người dưới 18 tuổi khi phạm tội; phụ nữ có thai hoặc đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi khi phạm tội hoặc khi bị xét xử; người đủ 75 tuổi trở lên khi phạm tội hoặc khi xét xử |
| Không thi hành | Không đặt ra | Phụ nữ có thai hoặc đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi; người đủ 75 tuổi trở lên; và một số trường hợp khác luật quy định |
| Hệ quả khi không thi hành | Không đặt ra | Hình phạt tử hình chuyển thành tù chung thân |
| Khi được ân giảm | Không đặt ra | Người bị kết án tử hình được Chủ tịch nước ân giảm thì chuyển thành tù chung thân |
Các mốc tuổi và hoàn cảnh trên được tính theo thời điểm luật chỉ rõ, có khi là lúc phạm tội, có khi là lúc xét xử hay lúc thi hành. Trong hồ sơ thật, xác định đúng thời điểm có ý nghĩa quyết định.
Vì sao luật loại trừ những nhóm người này
Việc không áp dụng tử hình và tù chung thân với người dưới 18 tuổi khi phạm tội xuất phát từ chính lý do luật đối xử riêng với người chưa thành niên: các em chưa phát triển đầy đủ về nhận thức và có khả năng thay đổi lớn. Một hình phạt tước đi toàn bộ tương lai không phù hợp với mục đích giáo dục mà luật đặt ra cho nhóm tuổi này.
Với phụ nữ có thai hoặc đang nuôi con nhỏ dưới 36 tháng tuổi, luật bảo vệ cả đứa trẻ, người không có lỗi gì trong vụ án. Thi hành tử hình trong hoàn cảnh này đồng nghĩa với việc gây hậu quả nặng nề cho một người thứ ba vô can. Vì thế luật không chỉ cấm tuyên mà còn cấm thi hành, và chuyển hình phạt thành tù chung thân.
Với người đủ 75 tuổi trở lên, cân nhắc là tính nhân đạo và thực tế rằng khả năng gây nguy hiểm tiếp cho xã hội đã giảm nhiều. Các mốc này được giữ ổn định từ Bộ luật Hình sự 2015, và đều là những trường hợp loại trừ tuyệt đối: dù tội đặc biệt nghiêm trọng đến đâu, toà cũng không được tuyên tử hình với những người thuộc diện này.
Những loại trừ trên chỉ chặn hình phạt nặng nhất, không xoá trách nhiệm hình sự. Người thuộc các nhóm này vẫn có thể bị phạt tù có thời hạn hoặc tù chung thân, tuỳ trường hợp và điều luật áp dụng.
Tù chung thân có được giảm không
Tù chung thân là không thời hạn trên giấy, nhưng không có nghĩa là người bị kết án chắc chắn ở trong trại giam đến cuối đời. Bộ luật Hình sự cho phép xét giảm mức hình phạt đã tuyên với người đang chấp hành án có nhiều tiến bộ, theo đề nghị của cơ quan thi hành án hình sự.
Theo Bộ luật Hình sự 2015, người bị kết án tù chung thân phải chấp hành được một thời gian dài nhất định, mười hai năm, mới được xét giảm lần đầu, và lần đầu được giảm xuống ba mươi năm tù. Dù được giảm nhiều lần, thời hạn thực tế phải chấp hành vẫn phải bảo đảm một mức tối thiểu luật định. Với người bị kết án tử hình được ân giảm hoặc được chuyển thành tù chung thân, điều kiện xét giảm còn chặt hơn.
Ngoài giảm án, người đang chấp hành án tù có thể được đặc xá theo quyết định của Chủ tịch nước nếu đủ điều kiện từng đợt, hoặc được tha tù trước thời hạn có điều kiện theo quy định. Điều kiện của những chế định này có thể khác nhau với người bị kết án về một số tội nghiêm trọng nhất. Các mức cụ thể nên đối chiếu văn bản hiện hành, vì một số quy định liên quan đã được điều chỉnh cùng lần sửa luật năm 2025.
Sửa đổi năm 2025: những điểm đã chắc chắn
Năm 2025, Quốc hội thông qua luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Bộ luật Hình sự, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025. Điểm được chú ý nhất là việc bỏ hình phạt tử hình ở một số tội, trong đó có tội tham ô tài sản, tội nhận hối lộ và tội vận chuyển trái phép chất ma tuý. Với các tội này, hình phạt cao nhất nay là tù chung thân.
Theo nguyên tắc áp dụng điều luật có lợi cho người phạm tội, người đã bị kết án tử hình về những tội này nhưng chưa bị thi hành án thì không bị thi hành nữa; hình phạt tử hình được chuyển thành tù chung thân theo các quy định chuyển tiếp. Người đang bị điều tra, truy tố, xét xử về những tội đó cũng không còn có thể bị tuyên tử hình.
Lần sửa đổi này còn điều chỉnh nhiều nội dung khác ngoài tử hình. Bài không liệt kê đầy đủ, vì danh sách các tội và các điểm sửa nên được đọc trực tiếp từ văn bản luật sửa đổi và văn bản hợp nhất. Nếu bạn gặp một bài viết nói chắc chắn về một điểm sửa đổi mà không chỉ rõ văn bản, hãy kiểm tra lại trước khi tin.
Tổng hợp hình phạt khi có nhiều tội
Tù có thời hạn cộng lại có giới hạn. Khi xét xử cùng lúc một người phạm nhiều tội, toà quyết định hình phạt cho từng tội rồi tổng hợp. Nếu các hình phạt đều là tù có thời hạn, cộng lại nhưng không vượt quá ba mươi năm.
Có chung thân thì chung là chung thân. Nếu hình phạt nặng nhất trong các tội là tù chung thân, hình phạt chung là tù chung thân, dù các tội khác chỉ là tù có thời hạn.
Có tử hình thì chung là tử hình. Nếu một trong các tội bị tuyên tử hình, hình phạt chung là tử hình. Đây là lý do một bản án có thể có nhiều tội với mức khác nhau nhưng kết luận chỉ một hình phạt chung.
Tổng hợp nhiều bản án. Người đang chấp hành một bản án mà bị xét xử về tội đã phạm trước hoặc sau đó thì toà tổng hợp với phần hình phạt chưa chấp hành của bản án trước, theo cùng các quy tắc trên.
Thời gian đã chấp hành được trừ. Khi tổng hợp với bản án trước, phần hình phạt người đó đã chấp hành được trừ vào hình phạt chung; thời gian bị tạm giữ, tạm giam cũng được trừ theo quy định. Nhờ vậy người bị kết án không phải chấp hành hai lần cho cùng một khoảng thời gian, và cách tính này luôn được ghi rõ trong phần quyết định của bản án.
Quyền của người bị kết án tử hình
Vì là hình phạt không thể khắc phục nếu sai, luật đặt thêm nhiều lớp kiểm tra cho bản án tử hình. Sau khi bản án có hiệu lực, hồ sơ được gửi lên Chánh án Toà án nhân dân tối cao và Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao để xem xét có kháng nghị giám đốc thẩm hoặc tái thẩm hay không, trước khi bản án được đưa ra thi hành.
Người bị kết án tử hình có quyền làm đơn xin ân giảm gửi Chủ tịch nước trong thời hạn luật định. Bản án chỉ được thi hành khi không có kháng nghị và Chủ tịch nước bác đơn xin ân giảm, hoặc người bị kết án không làm đơn. Trong suốt quá trình xét xử, người bị buộc tội về tội có khung cao nhất là tử hình thuộc diện bắt buộc phải có người bào chữa; nếu họ không tự mời, cơ quan tiến hành tố tụng phải chỉ định.
Những bảo đảm này cho thấy tử hình, ngay cả khi vẫn còn trong luật, được bao quanh bởi nhiều thủ tục kiểm tra đặc biệt hơn bất kỳ hình phạt nào khác. Đây là kiến thức nền để đọc tin tức cho đúng; với một vụ việc cụ thể, chỉ người bào chữa đọc hồ sơ mới đánh giá được.
Câu hỏi thường gặp
Phụ nữ đang nuôi con nhỏ có bị tuyên tử hình không?
Không. Bộ luật Hình sự 2015 không áp dụng tử hình với phụ nữ có thai hoặc đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi khi phạm tội hoặc khi bị xét xử. Nếu đã bị tuyên mà rơi vào tình trạng này thì không thi hành, hình phạt chuyển thành tù chung thân.
Người dưới 18 tuổi có bị tù chung thân không?
Không. Luật không áp dụng tù chung thân và tử hình với người dưới 18 tuổi khi phạm tội. Nếu phải phạt tù, mức tù tối đa với người chưa thành niên thấp hơn nhiều so với người đủ 18 tuổi.
Tù chung thân có được ra tù không?
Có thể. Người bị kết án tù chung thân có tiến bộ được xét giảm sau khi chấp hành một thời gian dài luật định, lần đầu giảm xuống ba mươi năm tù, sau đó có thể được giảm tiếp, đặc xá hoặc tha tù trước thời hạn có điều kiện nếu đủ điều kiện.
Sửa đổi năm 2025 bỏ tử hình ở những tội nào?
Luật sửa đổi có hiệu lực từ 1/7/2025 bỏ tử hình ở một số tội, trong đó có tham ô tài sản, nhận hối lộ và vận chuyển trái phép chất ma tuý. Danh sách đầy đủ nên đọc trực tiếp trong văn bản luật sửa đổi.
Người đã bị tuyên tử hình về tội nay không còn tử hình thì sao?
Theo nguyên tắc áp dụng điều luật có lợi cho người phạm tội, người đã bị kết án tử hình về các tội được bỏ tử hình nhưng chưa thi hành án thì không bị thi hành; hình phạt được chuyển thành tù chung thân theo quy định chuyển tiếp.
Tổng hợp nhiều bản án tù có thể vượt ba mươi năm không?
Với tù có thời hạn, tổng hợp hình phạt không vượt quá ba mươi năm. Chỉ khi một trong các tội bị tuyên tù chung thân hoặc tử hình thì hình phạt chung mới là chung thân hoặc tử hình.