Hoà giải là một nguyên tắc cơ bản của tố tụng dân sự: toà án có trách nhiệm tiến hành hoà giải và tạo điều kiện thuận lợi để các đương sự thoả thuận với nhau về việc giải quyết vụ việc, theo Điều 10 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Nguyên tắc này không chỉ nằm ở một phiên hoà giải trước khi xét xử, mà chạy qua nhiều giai đoạn: trước khi toà thụ lý, trong lúc chuẩn bị xét xử, ngay tại phiên toà sơ thẩm, phúc thẩm và cả trong một số việc dân sự.
Vì sao một bộ luật về xét xử lại đặt việc "không phải xét xử" lên thành nguyên tắc? Bài này trả lời câu hỏi đó, phân biệt các tầng hoà giải quanh toà án, và chỉ ra giới hạn: những vụ không được hoà giải, và ranh giới giữa khuyến khích thoả thuận với ép thoả thuận.
Vì sao luật coi hoà giải là nguyên tắc chứ không chỉ là thủ tục
Lý do thứ nhất là bản chất của quan hệ dân sự. Các bên vốn tự do thoả thuận khi xác lập quan hệ; khi có tranh chấp, việc họ tự dàn xếp lại là cách giải quyết phù hợp nhất với tinh thần tự định đoạt. Một bản án áp đặt kết quả từ bên ngoài; một thoả thuận là kết quả các bên tự chọn, nên thường được thi hành tự nguyện hơn.
Lý do thứ hai là quan hệ lâu dài. Rất nhiều tranh chấp dân sự xảy ra giữa những người còn phải sống cạnh nhau: anh em trong nhà, hàng xóm chung ranh đất, vợ chồng còn chung con, đối tác còn làm ăn. Một bản án có thể phân định đúng sai nhưng làm quan hệ đổ vỡ hẳn. Hoà giải cho phép giải pháp linh hoạt hơn những gì toà được phép tuyên, ví dụ trả góp theo lịch hai bên tự đặt.
Lý do thứ ba là chi phí xã hội. Mỗi vụ án đi hết sơ thẩm, phúc thẩm tốn thời gian của đương sự, của toà, của người làm chứng. Truyền thống hoà giải ở cộng đồng Việt Nam cũng lâu đời, từ hoà giải trong họ tộc, thôn xóm tới tổ hoà giải ở cơ sở ngày nay. Ghi hoà giải thành nguyên tắc là nối truyền thống đó với hệ thống tư pháp chính thức.
Các tầng hoà giải quanh toà án
Người dân hay gộp mọi thứ vào chữ "hoà giải ở toà". Thực tế có nhiều tầng với cơ sở pháp lý và giá trị khác nhau. Bảng dưới phân biệt ở mức nguyên tắc:
| Tầng | Diễn ra khi nào | Ai tiến hành | Kết quả thành thì sao |
|---|---|---|---|
| Hoà giải ở cơ sở, hoà giải bắt buộc trước khi kiện | Trước khi nộp đơn; một số tranh chấp đất đai phải qua hoà giải ở cấp xã, tranh chấp lao động cá nhân thường qua hoà giải viên lao động, trừ loại được kiện thẳng | Tổ hoà giải, uỷ ban nhân dân cấp xã, hoà giải viên lao động | Biên bản hoà giải; muốn có giá trị thi hành có thể yêu cầu toà công nhận theo thủ tục việc dân sự |
| Hoà giải, đối thoại tại toà án | Sau khi nộp đơn, trước khi toà thụ lý, nếu các bên không từ chối | Hoà giải viên tại toà án theo Luật Hoà giải, đối thoại tại Toà án 2020 | Thẩm phán xem xét và ra quyết định công nhận kết quả hoà giải thành |
| Hoà giải trong giai đoạn chuẩn bị xét xử | Sau khi thụ lý, cùng phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ | Thẩm phán được phân công | Biên bản hoà giải thành; hết thời hạn luật định không ai thay đổi ý kiến thì ra quyết định công nhận sự thoả thuận |
| Thoả thuận tại phiên toà sơ thẩm, phúc thẩm | Trong phiên toà, trước khi nghị án | Hội đồng xét xử hỏi và ghi nhận | Toà công nhận thoả thuận trong bản án hoặc sửa bản án sơ thẩm theo thoả thuận |
| Hoà giải đoàn tụ khi thuận tình ly hôn | Trong thủ tục giải quyết việc dân sự | Thẩm phán | Vợ chồng đoàn tụ thì toà đình chỉ việc giải quyết yêu cầu |
Hai tầng đầu nằm ngoài thủ tục tố tụng của bộ luật theo nghĩa hẹp, nhưng đều thể hiện cùng một tinh thần. Điểm cần nhớ: hoà giải, đối thoại tại toà án trước thụ lý là tự nguyện, các bên có quyền từ chối; còn hoà giải trong giai đoạn chuẩn bị xét xử là nghĩa vụ của toà, trừ những trường hợp luật loại trừ.
Giá trị của một thoả thuận được toà công nhận
Thoả thuận giữa hai bên ngoài đời là một giao dịch dân sự; bên nào không làm theo, bên kia lại phải đi kiện. Thoả thuận được toà công nhận bằng quyết định thì khác: nó có hiệu lực pháp luật như một bản án, có thể yêu cầu cơ quan thi hành án dân sự cưỡng chế nếu một bên không tự nguyện thi hành.
Với hoà giải trong giai đoạn chuẩn bị xét xử, luật cho các bên một khoảng thời gian ngắn sau khi lập biên bản hoà giải thành để suy nghĩ lại. Hết thời gian đó, không bên nào thay đổi ý kiến, toà ra quyết định công nhận sự thoả thuận. Quyết định này có hiệu lực ngay, không bị kháng cáo theo thủ tục phúc thẩm. Nó chỉ có thể bị xem xét lại theo thủ tục giám đốc thẩm khi có căn cứ cho rằng thoả thuận là do nhầm lẫn, lừa dối, đe doạ, cưỡng ép hoặc vi phạm điều cấm của luật, trái đạo đức xã hội.
Hệ quả thực tế: một thoả thuận tại toà nên được viết với độ chính xác của một bản án. Ví dụ giả định: "bên B trả cho bên A số tiền X, chia làm ba đợt vào các ngày cụ thể, chậm đợt nào thì phải trả lãi chậm trả trên số chậm" rõ ràng hơn nhiều so với "bên B sẽ thu xếp trả dần". Câu chữ mơ hồ là nguồn của tranh chấp mới ở khâu thi hành án.
Hoà giải trong từng nhóm vụ việc có gì riêng
Cùng một nguyên tắc, nhưng mỗi nhóm vụ việc trong bộ luật có sắc thái riêng. Ở vụ án hôn nhân gia đình, đặc biệt là ly hôn, hoà giải mang hai nghĩa: hoà giải để vợ chồng đoàn tụ, và nếu không đoàn tụ được thì hoà giải để thống nhất việc nuôi con, cấp dưỡng, chia tài sản. Luật Hôn nhân và gia đình cũng khuyến khích hoà giải ở cơ sở trước khi ra toà. Thực tiễn cho thấy nhiều vụ ly hôn đơn phương kết thúc bằng công nhận thuận tình ly hôn ngay trong giai đoạn chuẩn bị xét xử, khi hai bên đã nói chuyện được với nhau ở phiên hoà giải.
Ở tranh chấp lao động cá nhân, pháp luật lao động thường yêu cầu qua hoà giải viên lao động trước khi khởi kiện, trừ một số loại tranh chấp được kiện thẳng như tranh chấp về xử lý kỷ luật sa thải hay đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động. Khi đã vào toà, nguyên tắc hoà giải trong tố tụng vẫn áp dụng như với vụ án dân sự khác.
Ở tranh chấp kinh doanh, thương mại, các bên là thương nhân thường có thêm lựa chọn hoà giải thương mại hoặc trọng tài. Trong tố tụng tại toà, thẩm phán vẫn hoà giải, và thoả thuận giữa các doanh nghiệp hay xoay quanh lịch thanh toán, bù trừ công nợ, tiếp tục hay chấm dứt hợp đồng. Ở tranh chấp đất đai, hoà giải ở cấp xã đối với tranh chấp ai là người có quyền sử dụng đất là điều kiện khởi kiện; thiếu bước này, đơn có thể bị trả lại. Những khác biệt này cho thấy vì sao trước khi nộp đơn, việc đầu tiên nên làm là xác định vụ của mình thuộc nhóm nào.
Giới hạn của nguyên tắc hoà giải
Có vụ không được hoà giải. Luật loại trừ những vụ mà thoả thuận sẽ đi ngược lợi ích chung, như yêu cầu đòi bồi thường gây thiệt hại đến tài sản của nhà nước, hoặc những vụ án phát sinh từ giao dịch dân sự vi phạm điều cấm của luật, trái đạo đức xã hội. Ở đó, không ai có quyền "thương lượng" phần lợi ích không thuộc về mình.
Có vụ không tiến hành hoà giải được. Ví dụ bị đơn đã được triệu tập hợp lệ mà cố tình vắng mặt, một bên không thể tham gia vì lý do chính đáng, hoặc một đương sự đề nghị không hoà giải. Trường hợp này toà ghi nhận và đưa vụ án ra xét xử, không phải chờ hoà giải mãi.
Toà không được ép. Tạo điều kiện để các bên thoả thuận khác với gây áp lực để một bên nhượng bộ. Thoả thuận phải tự nguyện; một thoả thuận đạt được do bị cưỡng ép là căn cứ để xem xét lại sau này.
Hoà giải không thay thế kiểm tra pháp lý. Toà chỉ công nhận thoả thuận hợp pháp. Hai bên đồng ý một điều trái luật hoặc làm thiệt hại người thứ ba thì toà không công nhận phần đó dù cả hai vui vẻ ký.
Chuẩn bị cho hoà giải: nhìn từ nguyên tắc
Nắm được tinh thần của nguyên tắc giúp bạn bước vào hoà giải với tâm thế đúng. Vài điểm nên chuẩn bị, áp dụng cho mọi tầng:
- Biết rõ phương án tốt nhất của mình nếu không thoả thuận được, tức là đánh giá thực tế khả năng thắng, thời gian và chi phí nếu vụ án đi tiếp tới bản án và thi hành án.
- Phân biệt điều mình thật sự cần với điều mình đang đòi; nhiều khi lịch trả linh hoạt có giá trị hơn một khoản lãi lớn khó thu.
- Mang theo giấy tờ đủ để chứng minh con số mình đưa ra, vì bên kia và thẩm phán sẽ hỏi căn cứ.
- Nếu có người đại diện, chuẩn bị giấy uỷ quyền có phạm vi đủ rộng để quyết định thoả thuận; uỷ quyền thiếu phạm vi thì không chốt được.
- Đọc kỹ biên bản trước khi ký, và tận dụng khoảng thời gian luật cho để suy nghĩ lại nếu thấy có điểm chưa ổn.
Hoà giải thành không phải là thua; hoà giải không thành cũng không phải là thất bại của bất kỳ ai. Đó chỉ là hai lối ra mà luật mở sẵn, và lối nào tốt hơn tuỳ từng vụ.
Câu hỏi thường gặp
Nếu đã hoà giải ở xã không thành thì lên toà có phải hoà giải lại không?
Có. Hoà giải ở cơ sở hay hoà giải bắt buộc trước khi khởi kiện là một tầng riêng. Sau khi toà thụ lý, nguyên tắc hoà giải trong tố tụng vẫn áp dụng, toà vẫn tiến hành hoà giải trừ những trường hợp luật loại trừ hoặc không tiến hành được.
Từ chối hoà giải, đối thoại tại toà án trước thụ lý có bất lợi gì không?
Hoà giải, đối thoại trước thụ lý là tự nguyện, bạn có quyền từ chối và toà sẽ xử lý đơn theo thủ tục tố tụng thông thường. Việc từ chối không làm mất quyền khởi kiện và không bị coi là có lỗi trong vụ án.
Quyết định công nhận sự thoả thuận có kháng cáo được không?
Không theo thủ tục phúc thẩm. Quyết định này có hiệu lực ngay sau khi ban hành. Nó chỉ có thể bị kháng nghị giám đốc thẩm khi có căn cứ cho rằng thoả thuận là do nhầm lẫn, lừa dối, đe doạ, cưỡng ép hoặc vi phạm điều cấm, trái đạo đức xã hội.
Hoà giải thành một phần thì phần còn lại xử lý ra sao?
Toà ghi nhận phần các bên đã thống nhất và tiếp tục giải quyết phần còn tranh chấp theo thủ tục chung. Cách ghi nhận và thời điểm phần thoả thuận có hiệu lực phụ thuộc giai đoạn tố tụng, nên bạn cần đọc kỹ biên bản và hỏi thẩm phán về hệ quả.
Ly hôn đơn phương có hoà giải không?
Có. Ly hôn đơn phương là vụ án hôn nhân gia đình, toà tiến hành hoà giải trong giai đoạn chuẩn bị xét xử. Trường hợp một bên vợ hoặc chồng mất năng lực hành vi dân sự thì thuộc diện không tiến hành hoà giải được.
Hoà giải ở toà khác hoà giải thương mại ở chỗ nào?
Hoà giải thương mại do hoà giải viên thương mại hoặc tổ chức hoà giải thương mại tiến hành theo thoả thuận của các bên, ngoài toà án. Muốn kết quả có giá trị thi hành, các bên có thể yêu cầu toà công nhận kết quả hoà giải thành ngoài toà theo thủ tục việc dân sự.