Người dưới 18 tuổi phạm tội được xử lý theo những nguyên tắc riêng: bảo đảm lợi ích tốt nhất của người chưa thành niên, chủ yếu nhằm giáo dục và giúp các em sửa chữa sai lầm, hạn chế tối đa phạt tù, không áp dụng tù chung thân và tử hình. Bộ luật Hình sự 2015 dành hẳn một chương cho nhóm này, và từ năm 2026 Luật Tư pháp người chưa thành niên bổ sung thêm cách tiếp cận riêng.
Bài này dành cho cha mẹ, thầy cô và người muốn hiểu luật nghĩ thế nào khi người phạm tội còn là trẻ. Tuổi bắt đầu chịu trách nhiệm hình sự là chủ đề của phần chung về tội phạm; ở đây bài chỉ nói sau khi xác định một em đã phạm tội và phải chịu trách nhiệm, thì việc xử lý khác người lớn ra sao. Vì quy định cho nhóm này vừa thay đổi, nhiều chi tiết cần đối chiếu văn bản hiện hành.
Vì sao luật đối xử riêng với người chưa thành niên
Người dưới 18 tuổi chưa phát triển đầy đủ về thể chất và tâm sinh lý. Khả năng tự kiềm chế, đánh giá hậu quả và chống lại áp lực từ bạn bè thấp hơn người lớn. Các em cũng có khả năng thay đổi lớn hơn nhiều. Nếu áp dụng cách xử lý như với người lớn, đặc biệt là phạt tù dài, nguy cơ các em bị cuốn vào môi trường phạm tội và khó quay lại đời sống bình thường là rất cao.
Vì vậy luật hình sự hiện đại, trong đó có luật Việt Nam, coi việc xử lý người chưa thành niên phạm tội trước hết là bài toán giáo dục và tái hoà nhập, sau đó mới là trừng trị. Tinh thần này cũng thống nhất với các cam kết quốc tế về quyền trẻ em mà Việt Nam tham gia.
Điều đó không có nghĩa là người chưa thành niên "phạm tội không sao". Các em vẫn phải chịu trách nhiệm về hành vi của mình, gia đình vẫn có thể phải bồi thường thay, và với những hành vi rất nghiêm trọng, các em vẫn có thể bị phạt tù. Chỉ là con đường xử lý được thiết kế để hướng tới việc các em không tái phạm.
Những nguyên tắc nền khi xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội
Bộ luật Hình sự 2015 nêu một loạt nguyên tắc riêng. Gom lại ở mức người đọc phổ thông:
- Bảo đảm lợi ích tốt nhất của người dưới 18 tuổi, chủ yếu nhằm giáo dục, giúp các em sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh và trở thành công dân có ích.
- Phải căn cứ vào độ tuổi, khả năng nhận thức về tính chất nguy hiểm của hành vi, nguyên nhân và điều kiện gây ra tội phạm.
- Ưu tiên các biện pháp không phải hình phạt khi đủ điều kiện, như miễn trách nhiệm hình sự kèm biện pháp giáo dục, giám sát.
- Chỉ áp dụng hình phạt khi các biện pháp khác không đủ tác dụng, và khi phải phạt tù thì áp dụng mức nhẹ hơn người đủ 18 tuổi, với thời hạn thích hợp ngắn nhất.
- Không xử tù chung thân hoặc tử hình người dưới 18 tuổi phạm tội; không áp dụng hình phạt bổ sung.
- Án đã tuyên khi người đó chưa đủ 16 tuổi thì không tính để xác định tái phạm hoặc tái phạm nguy hiểm.
Các nguyên tắc trên là khung tư duy ổn định qua nhiều lần sửa luật. Cách diễn đạt và vị trí điều khoản có thể đã thay đổi khi Luật Tư pháp người chưa thành niên có hiệu lực, nên khi trích dẫn cho một hồ sơ cụ thể cần đối chiếu bản hiện hành.
Từ biện pháp giám sát giáo dục đến biện pháp xử lý chuyển hướng
Theo Bộ luật Hình sự 2015 trước đây, người dưới 18 tuổi được miễn trách nhiệm hình sự có thể bị áp dụng các biện pháp giám sát, giáo dục như khiển trách, hoà giải tại cộng đồng, giáo dục tại xã, phường, thị trấn; ngoài ra toà có thể áp dụng biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng thay cho hình phạt.
Luật Tư pháp người chưa thành niên được Quốc hội thông qua năm 2024 và có hiệu lực từ ngày 1/1/2026 đã hệ thống lại cách tiếp cận này dưới tên gọi biện pháp xử lý chuyển hướng: thay vì đưa em vào con đường xét xử và hình phạt, cơ quan có thẩm quyền chuyển hướng sang các biện pháp mang tính giáo dục tại gia đình và cộng đồng, có thể kèm nghĩa vụ xin lỗi, bồi thường, tham gia chương trình học tập, hạn chế đi lại hoặc tiếp xúc, hay đưa vào trường giáo dưỡng trong trường hợp cần thiết.
Ý tưởng cốt lõi không đổi: với nhiều hành vi phạm tội lần đầu, ít nghiêm trọng, hệ quả của việc bị kết án và giam giữ đối với một đứa trẻ có thể còn tệ hơn chính hành vi. Danh mục biện pháp, điều kiện áp dụng và cơ quan quyết định cụ thể cần đọc trong Luật Tư pháp người chưa thành niên và các văn bản hướng dẫn đang có hiệu lực.
Hình phạt có thể áp dụng: so với người lớn
Khi buộc phải áp dụng hình phạt, người dưới 18 tuổi chỉ chịu một số loại hình phạt và ở mức nhẹ hơn. Bảng dưới so sánh ở mức nguyên lý.
| Hình phạt | Người đủ 18 tuổi | Người dưới 18 tuổi |
|---|---|---|
| Cảnh cáo | Có | Có |
| Phạt tiền | Có | Chỉ với người từ đủ 16 tuổi có thu nhập hoặc tài sản riêng |
| Cải tạo không giam giữ | Có, có thể khấu trừ thu nhập | Có, không khấu trừ thu nhập |
| Tù có thời hạn | Có | Có, nhưng mức tối đa thấp hơn đáng kể, có trần riêng cho từng nhóm tuổi |
| Tù chung thân, tử hình | Có với tội luật quy định | Không áp dụng |
| Hình phạt bổ sung | Có | Không áp dụng |
Luật chia người chưa thành niên thành hai nhóm tuổi, từ đủ 14 đến dưới 16 và từ đủ 16 đến dưới 18, với mức tù tối đa khác nhau, nhóm nhỏ tuổi hơn có trần thấp hơn. Con số cụ thể nên tra trong văn bản hiện hành vì phần này nằm trong nhóm quy định vừa được điều chỉnh cùng Luật Tư pháp người chưa thành niên.
Án tích của người phạm tội khi chưa thành niên
Luật cũng đối xử riêng với án tích của người phạm tội khi chưa đủ 18 tuổi. Theo Bộ luật Hình sự 2015, người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi bị kết án thì được coi là không có án tích. Người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi bị kết án về tội ít nghiêm trọng, tội nghiêm trọng, hoặc tội rất nghiêm trọng do vô ý, cũng được coi là không có án tích.
Với những trường hợp còn lại, người đó vẫn có án tích nhưng thời hạn để được xoá án tích ngắn hơn so với người đủ 18 tuổi bị kết án cùng loại hình phạt. Ý nghĩa thực tế rất lớn: một sai lầm ở tuổi mười lăm, mười sáu không nên đi theo người đó suốt đời, cản trở việc học, đi làm hay lập nghiệp.
Cùng với đó, Bộ luật Tố tụng hình sự và Luật Tư pháp người chưa thành niên có các quy định bảo vệ bí mật đời tư của các em trong quá trình giải quyết, như hạn chế công khai thông tin, xét xử trong không gian thân thiện. Cha mẹ nên biết những quyền này để đề nghị cơ quan tiến hành tố tụng bảo đảm cho con.
Góc nhìn của người bị hại
Nguyên tắc ưu tiên giáo dục người chưa thành niên đôi khi khiến người bị hại thấy thiệt thòi, nhất là khi họ bị tổn hại thật về sức khoẻ hay tài sản. Luật không bỏ quên họ. Người bị hại vẫn có đầy đủ quyền tham gia tố tụng, được thông báo về tiến trình giải quyết, được đề nghị bồi thường và được trình bày quan điểm về cách xử lý.
Ở nhiều biện pháp xử lý chuyển hướng, sự đồng ý hoặc ý kiến của người bị hại là một yếu tố được xem xét, và các biện pháp như xin lỗi, bồi thường, khắc phục hậu quả được đặt ra chính là để người bị hại được đền bù. Phần bồi thường dân sự không phụ thuộc vào việc em có bị phạt tù hay không: gia đình em vẫn có nghĩa vụ theo Bộ luật Dân sự.
Người bị hại cũng có quyền được bảo vệ thông tin và an toàn của mình, đặc biệt khi họ cũng là người chưa thành niên, như trong các vụ việc ở trường học. Nếu thấy quyền lợi chưa được bảo đảm, người bị hại có thể nhờ luật sư hoặc trợ giúp viên pháp lý tham gia với tư cách người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
Cha mẹ nên làm gì khi con dưới 18 tuổi bị liên quan đến vụ án
Không có gì thay được tư vấn của người làm nghề với hồ sơ cụ thể, nhưng có những việc chung cha mẹ nên nắm:
- Giữ bình tĩnh và có mặt cùng con. Người dưới 18 tuổi khi làm việc với cơ quan tiến hành tố tụng có quyền có cha mẹ hoặc người đại diện tham gia, và có quyền có người bào chữa; trong nhiều trường hợp luật bắt buộc phải có người bào chữa cho các em.
- Hỏi rõ con đang ở tư cách nào: người làm chứng, người bị tố giác, người bị giữ, bị can hay bị cáo. Mỗi tư cách có quyền và nghĩa vụ khác nhau.
- Không tự ý thoả thuận "lo cho xong" với bất kỳ ai ngoài các kênh chính thức. Việc bồi thường cho người bị hại nên có biên nhận rõ ràng và tốt nhất có người bào chữa chứng kiến.
- Chuẩn bị giấy tờ về độ tuổi, học tập, hoàn cảnh gia đình và tình trạng sức khoẻ tâm lý của con, vì đây là căn cứ để cơ quan có thẩm quyền xem xét biện pháp phù hợp.
- Nghĩ tới chuyện sau vụ án: con cần ai đồng hành để đi học lại, tránh nhóm bạn cũ, hoặc được hỗ trợ tâm lý. Đây là phần quyết định con có tái phạm hay không.
Câu hỏi về việc con mình có thuộc diện được xử lý chuyển hướng hay không thường là câu hỏi đầu tiên của cha mẹ, và cũng là câu hỏi phụ thuộc nhiều nhất vào hồ sơ. Đây là lúc nên tìm luật sư hoặc trợ giúp viên pháp lý có kinh nghiệm với người chưa thành niên.
Câu hỏi thường gặp
Người dưới 18 tuổi phạm tội có bị phạt tù không?
Có thể, nhưng là biện pháp cuối cùng. Luật chỉ cho phạt tù khi các biện pháp khác không đủ tác dụng giáo dục, phòng ngừa, và khi phạt tù thì mức án nhẹ hơn người lớn, thời hạn thích hợp ngắn nhất, không có tù chung thân hay tử hình.
Con dưới 18 tuổi phạm tội thì cha mẹ có phải bồi thường không?
Theo Bộ luật Dân sự 2015, con chưa đủ 15 tuổi gây thiệt hại thì cha mẹ bồi thường, thiếu mới lấy tài sản riêng của con; con từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi thì bồi thường bằng tài sản của mình trước, thiếu thì cha mẹ bù phần còn lại. Phần này độc lập với việc xử lý hình sự.
Trường giáo dưỡng có phải là trại giam không?
Không. Trường giáo dưỡng là nơi giáo dục tập trung có kỷ luật dành cho người chưa thành niên, kết hợp học văn hoá, học nghề và rèn luyện. Đây là biện pháp mang tính giáo dục, không phải hình phạt tù.
Phạm tội khi 15 tuổi thì sau này có án tích không?
Theo Bộ luật Hình sự 2015, người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi bị kết án được coi là không có án tích. Vì vậy việc này không bị coi là án tích khi người đó lớn lên đi học, đi làm.
Biện pháp xử lý chuyển hướng là gì?
Đây là cách tiếp cận của Luật Tư pháp người chưa thành niên có hiệu lực từ năm 2026: thay vì đưa vụ việc ra xét xử và áp dụng hình phạt, cơ quan có thẩm quyền chuyển sang các biện pháp giáo dục tại gia đình, cộng đồng hoặc trường giáo dưỡng khi đủ điều kiện.
Con dưới 18 tuổi làm việc với công an có bắt buộc cha mẹ đi cùng không?
Luật tố tụng quy định người dưới 18 tuổi có quyền có cha mẹ hoặc người đại diện tham gia khi lấy lời khai, hỏi cung. Cha mẹ nên chủ động đề nghị được có mặt và hỏi về quyền có người bào chữa cho con.