Miễn trách nhiệm hình sự nghĩa là người đã thực hiện hành vi phạm tội không bị truy cứu tiếp, vụ án được đình chỉ hoặc toà không kết án; người đó không có án tích. Miễn hình phạt nghĩa là toà vẫn tuyên người đó có tội nhưng không áp dụng hình phạt nào. Hai chế định nghe giống nhau, nhưng đứng ở hai điểm rất khác nhau trên đường đi của một vụ án.
Theo Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017), miễn trách nhiệm hình sự nằm ở Điều 29 và có thể được áp dụng từ giai đoạn điều tra, truy tố đến xét xử. Miễn hình phạt nằm ở Điều 59 và chỉ toà án mới áp dụng, khi tuyên án. Bài này giải thích điều kiện, người có quyền áp dụng và hậu quả còn lại của từng chế định.
Hai chế định đặt cạnh nhau
Bảng so sánh ở mức nguyên lý theo Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017).
| Tiêu chí | Miễn trách nhiệm hình sự | Miễn hình phạt |
|---|---|---|
| Bản chất | Không truy cứu trách nhiệm hình sự nữa dù có hành vi phạm tội | Có tội, có bản án, nhưng không phải chịu hình phạt |
| Ai áp dụng | Cơ quan điều tra, viện kiểm sát hoặc toà án, tuỳ giai đoạn | Chỉ toà án, trong bản án |
| Văn bản thể hiện | Quyết định đình chỉ điều tra, đình chỉ vụ án, hoặc toà tuyên miễn trách nhiệm hình sự | Bản án kết tội có phần miễn hình phạt |
| Án tích | Không có án tích | Không bị coi là có án tích theo quy định về xoá án tích |
| Bồi thường | Vẫn có thể phải bồi thường theo pháp luật dân sự | Vẫn có thể bị buộc bồi thường và áp dụng biện pháp tư pháp |
| Điều kiện chung | Theo các trường hợp tại Điều 29 | Có ít nhất hai tình tiết giảm nhẹ khoản 1 Điều 51 và đáng được khoan hồng đặc biệt, chưa đến mức miễn trách nhiệm hình sự |
Điểm cần nhớ: cả hai đều không xoá được nghĩa vụ dân sự. Người gây thiệt hại vẫn phải bồi thường nếu người bị hại có yêu cầu, và vật, tiền liên quan trực tiếp tới tội phạm vẫn có thể bị tịch thu.
Những trường hợp đương nhiên được miễn trách nhiệm hình sự
Chính sách, pháp luật thay đổi. Khi đang điều tra, truy tố hoặc xét xử mà do có sự thay đổi chính sách, pháp luật làm cho hành vi phạm tội không còn nguy hiểm cho xã hội nữa, người đó được miễn trách nhiệm hình sự. Đây là trường hợp bắt buộc, cơ quan tiến hành tố tụng phải áp dụng.
Có quyết định đại xá. Đại xá là quyết định của Quốc hội tha cho cả một loại người phạm tội. Khi có đại xá, người thuộc phạm vi đại xá được miễn trách nhiệm hình sự. Đại xá khác đặc xá: đặc xá tha tù trước thời hạn cho người đang chấp hành án, do Chủ tịch nước quyết định.
Vì sao gọi là "đương nhiên". Ở hai trường hợp này luật dùng chữ "được miễn", không phải "có thể được miễn". Cơ quan tiến hành tố tụng không có quyền cân nhắc giữ lại vụ án khi điều kiện đã có. Ngược lại, các trường hợp ở phần sau luật để cho cơ quan tiến hành tố tụng đánh giá.
Những trường hợp có thể được miễn trách nhiệm hình sự
Nhóm thứ hai do cơ quan tiến hành tố tụng cân nhắc. Luật liệt kê: khi do chuyển biến của tình hình mà người phạm tội không còn nguy hiểm cho xã hội nữa; khi người phạm tội mắc bệnh hiểm nghèo dẫn đến không còn khả năng gây nguy hiểm; và khi trước lúc hành vi bị phát giác, người phạm tội tự thú, khai rõ sự việc, góp phần có hiệu quả vào việc phát hiện và điều tra tội phạm, cố gắng hạn chế đến mức thấp nhất hậu quả của tội phạm và lập công lớn hoặc có cống hiến đặc biệt được Nhà nước và xã hội thừa nhận.
Trường hợp tự thú này có rất nhiều điều kiện cộng dồn. Chỉ tự thú thôi chưa đủ; tự thú là tình tiết giảm nhẹ, còn muốn được miễn trách nhiệm hình sự thì phải kèm những đóng góp đặc biệt như luật nêu. Đây là chỗ nhiều người hiểu sai rằng "ra tự thú là được miễn".
Ngoài ra, ở một số tội cụ thể, chính điều luật về tội đó có quy định riêng về miễn trách nhiệm hình sự, ví dụ người bị ép buộc nhận hối lộ hay đưa hối lộ mà chủ động khai báo trước khi bị phát giác. Khi gặp một tội cụ thể, cần đọc cả phần chung ở Điều 29 lẫn điều luật về tội đó.
Miễn trách nhiệm hình sự khi người bị hại hoà giải
Đây là trường hợp gần với đời sống nhất. Theo khoản 3 Điều 29, người thực hiện tội ít nghiêm trọng, hoặc tội nghiêm trọng do vô ý, gây thiệt hại về tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm hoặc tài sản của người khác, nếu đã tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả và được người bị hại hoặc người đại diện của người bị hại tự nguyện hoà giải và đề nghị miễn trách nhiệm hình sự, thì có thể được miễn trách nhiệm hình sự.
Có bốn điều kiện cùng lúc: loại tội đúng phạm vi, đã bồi thường hoặc khắc phục, người bị hại tự nguyện hoà giải, và người bị hại đề nghị miễn trách nhiệm hình sự. Thiếu một điều kiện thì không áp dụng được. Chữ "tự nguyện" ở phía người bị hại rất quan trọng: hoà giải có được do ép buộc, đe doạ thì không có giá trị, và hành vi ép buộc ấy có thể bị xử lý riêng.
Cơ chế này khác với việc người bị hại rút yêu cầu khởi tố. Rút yêu cầu chỉ áp dụng với những tội luật cho phép khởi tố theo yêu cầu người bị hại; còn miễn trách nhiệm hình sự theo khoản 3 có thể áp dụng cho cả những tội không thuộc nhóm đó, miễn đủ bốn điều kiện. Ở cả hai cơ chế, quyết định cuối cùng vẫn thuộc cơ quan tiến hành tố tụng, vì luật dùng chữ "có thể".
Miễn hình phạt: có tội nhưng không phải chịu hình phạt
Miễn hình phạt ở Điều 59 áp dụng cho người phạm tội có ít nhất hai tình tiết giảm nhẹ thuộc khoản 1 Điều 51, đáng được khoan hồng đặc biệt, nhưng chưa đến mức được miễn trách nhiệm hình sự. Chế định này đứng giữa: hồ sơ không đủ điều kiện để đình chỉ, nhưng toà thấy áp dụng bất kỳ hình phạt nào cũng không cần thiết.
Khi được miễn hình phạt, bản án vẫn kết luận người đó phạm tội, vẫn có tội danh, điều luật áp dụng. Chỉ phần hình phạt là không có. Toà vẫn có thể tuyên các biện pháp tư pháp như buộc bồi thường, tịch thu vật chứng. Theo quy định về án tích, người được miễn hình phạt không bị coi là có án tích.
Trong thực tiễn, miễn hình phạt xuất hiện ít hơn nhiều so với các chế định khoan hồng khác như án treo hay xử dưới khung. Nó thường gặp ở những hồ sơ có hoàn cảnh rất đặc biệt: người phạm tội lần đầu, hậu quả đã được khắc phục trọn vẹn, có nhiều tình tiết giảm nhẹ nặng ký và vai trò rất nhỏ.
Ví dụ giả định: ba hồ sơ, ba kết quả
Hồ sơ thứ nhất: một người điều khiển xe máy va chạm làm người khác bị thương, hành vi thuộc một tội nghiêm trọng do vô ý. Người này đưa nạn nhân đi viện, bồi thường đầy đủ; người bị hại tự nguyện hoà giải và có văn bản đề nghị miễn trách nhiệm hình sự. Hồ sơ có đủ bốn điều kiện của khoản 3 Điều 29, cơ quan tiến hành tố tụng có thể xem xét miễn trách nhiệm hình sự và đình chỉ.
Hồ sơ thứ hai: một người phạm tội cố ý thuộc loại nghiêm trọng, nên không thuộc phạm vi khoản 3. Tuy vậy người này phạm tội lần đầu, có vai trò rất nhỏ, đã khắc phục toàn bộ hậu quả, thành khẩn ngay từ đầu, có hoàn cảnh đặc biệt. Toà có thể kết tội nhưng cân nhắc miễn hình phạt nếu thấy đáng được khoan hồng đặc biệt.
Hồ sơ thứ ba: hành vi tương tự hồ sơ thứ hai nhưng người phạm tội chưa bồi thường, khai báo quanh co. Ở đây không có cơ sở cho chế định miễn nào; việc còn lại là toà quyết định hình phạt dựa trên các tình tiết thực có.
Ba hồ sơ cho thấy điều kiện về loại tội và việc khắc phục hậu quả quyết định rất nhiều. Đây là ví dụ để hiểu cơ chế, không phải dự đoán kết quả cho bất kỳ vụ việc thật nào.
Được miễn không có nghĩa là được kết luận vô tội
Miễn trách nhiệm hình sự dẫn tới đình chỉ điều tra hoặc đình chỉ vụ án, nhưng căn cứ của quyết định đó là người này đã thực hiện hành vi phạm tội và được luật khoan hồng. Nó khác với đình chỉ vì không có sự việc phạm tội hoặc hành vi không cấu thành tội phạm, là những trường hợp người bị buộc tội được xác định không có tội.
Sự khác biệt này có ý nghĩa với người coi trọng danh dự, hoặc với người làm những nghề đòi hỏi lý lịch kỹ. Không có án tích là đúng, nhưng hồ sơ vụ việc vẫn ghi nhận đã có hành vi. Người cho rằng mình không hề phạm tội nên trao đổi kỹ với người bào chữa về căn cứ đình chỉ trước khi chấp nhận, vì luật tố tụng hình sự có quy định riêng về quyền của người bị buộc tội trong các trường hợp đình chỉ.
Ngược lại, với người thật sự đã gây ra sự việc, đã bồi thường và hoà giải được với người bị hại, miễn trách nhiệm hình sự là kết quả có lợi nhất về lâu dài: không bản án, không án tích, không phải chấp hành hình phạt. Đổi lại họ vẫn phải hoàn tất nghĩa vụ bồi thường đã cam kết.
Với một hồ sơ cụ thể, việc có đủ điều kiện miễn hay không phụ thuộc vào loại tội, giai đoạn tố tụng và chứng cứ về bồi thường, hoà giải. Nếu bạn muốn có góc nhìn ban đầu trước khi gặp người bào chữa, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, rồi mang các câu hỏi đó tới buổi tư vấn trực tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Được miễn trách nhiệm hình sự thì có bị ghi vào lý lịch tư pháp không?
Không. Người được miễn trách nhiệm hình sự không bị kết án nên không có án tích. Phiếu lý lịch tư pháp thể hiện án tích; người được miễn không có nội dung đó.
Ra tự thú có được miễn trách nhiệm hình sự không?
Tự thú riêng lẻ là tình tiết giảm nhẹ. Muốn được miễn trách nhiệm hình sự theo trường hợp tự thú, luật còn đòi hỏi khai rõ sự việc, góp phần có hiệu quả vào việc phát hiện và điều tra tội phạm, hạn chế hậu quả và lập công lớn hoặc có cống hiến đặc biệt.
Người bị hại đã viết đơn bãi nại thì vụ án có chấm dứt không?
Tuỳ tội. Với tội khởi tố theo yêu cầu người bị hại, rút yêu cầu thường dẫn tới đình chỉ. Với các tội khác, đơn hoà giải chỉ dẫn tới miễn trách nhiệm hình sự khi đủ điều kiện về loại tội và bồi thường, và cơ quan tiến hành tố tụng vẫn có quyền cân nhắc.
Miễn hình phạt có phải là trắng án không?
Không. Trắng án là toà tuyên bị cáo không có tội. Miễn hình phạt là toà kết luận có tội nhưng không áp dụng hình phạt. Người được miễn hình phạt không bị coi là có án tích, nhưng bản án vẫn ghi nhận việc phạm tội.
Đại xá và đặc xá khác nhau thế nào?
Đại xá do Quốc hội quyết định, áp dụng cho cả một loại tội hoặc loại người phạm tội, dẫn tới miễn trách nhiệm hình sự. Đặc xá do Chủ tịch nước quyết định, tha tù trước thời hạn cho người đang chấp hành án phạt tù đủ điều kiện, nhân dịp đặc biệt.
Được miễn trách nhiệm hình sự thì có phải bồi thường không?
Có thể vẫn phải bồi thường. Miễn trách nhiệm hình sự chỉ chấm dứt việc truy cứu hình sự; nghĩa vụ bồi thường thiệt hại theo pháp luật dân sự vẫn còn, và người bị hại có thể yêu cầu giải quyết bằng một vụ án dân sự nếu chưa thoả thuận được.