Theo Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi năm 2017 và năm 2025), hình phạt chia làm hai lớp: hình phạt chính và hình phạt bổ sung. Với mỗi tội, toà chỉ tuyên một hình phạt chính, có thể kèm một hoặc nhiều hình phạt bổ sung. Bên cạnh đó còn có các biện pháp tư pháp, vốn không phải hình phạt nhưng cũng nằm trong bản án.
Người mới đọc luật hình sự hay gộp tất cả những gì toà tuyên thành "án". Thật ra một bản án có thể chứa ba thứ khác nhau về bản chất: hình phạt chính trả lời câu hỏi người đó phải chịu gì cho tội đã làm, hình phạt bổ sung kéo dài sự hạn chế sang một lĩnh vực cụ thể, còn biện pháp tư pháp xử lý vật chứng, tài sản và thiệt hại. Hiểu được ba lớp này thì đọc phần quyết định của bất kỳ bản án nào cũng thấy rõ ràng hơn nhiều.
Hình phạt là gì và luật dùng nó để làm gì
Bộ luật Hình sự coi hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước, chỉ áp dụng với người hoặc pháp nhân thương mại đã bị toà kết tội bằng một bản án có hiệu lực. Câu này chứa hai ý đáng nhớ. Thứ nhất, chỉ toà án mới được tuyên hình phạt; cơ quan điều tra hay viện kiểm sát không tuyên hình phạt. Thứ hai, hình phạt gắn với một tội phạm cụ thể đã được chứng minh, không gắn với sự nghi ngờ hay dư luận.
Mục đích của hình phạt theo luật không chỉ là trừng trị. Luật nói rõ hình phạt còn nhằm giáo dục người phạm tội ý thức tuân theo pháp luật, ngăn ngừa họ phạm tội mới, đồng thời giáo dục người khác và góp phần đấu tranh phòng chống tội phạm. Vì mục đích không chỉ có một, cùng một tội mà hai người có thể nhận hai hình phạt rất khác nhau: người thứ nhất phạm tội lần đầu, đã bồi thường, thành khẩn; người thứ hai tái phạm, che giấu, không khắc phục gì.
Đây cũng là lý do luật hình sự Việt Nam không có "bảng giá" cố định kiểu một hành vi đổi lấy một mức án. Mỗi điều luật về tội phạm chỉ đưa ra một hoặc vài khung hình phạt, và toà chọn mức cụ thể trong khung dựa trên những căn cứ mà bạn sẽ gặp ở các bài về tình tiết giảm nhẹ, tăng nặng và quyết định hình phạt.
Bảy hình phạt chính áp dụng với người phạm tội
Bộ luật Hình sự liệt kê bảy hình phạt chính đối với cá nhân, sắp từ nhẹ đến nặng. Bảng dưới giải thích ngắn bản chất từng loại, không ghi mức cụ thể của từng tội.
| Hình phạt chính | Bản chất | Thường gặp ở đâu |
|---|---|---|
| Cảnh cáo | Toà khiển trách công khai, không kèm tước tự do hay tiền | Tội ít nghiêm trọng, nhiều tình tiết giảm nhẹ |
| Phạt tiền | Buộc nộp một khoản tiền vào ngân sách | Tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng và một số tội về kinh tế, môi trường, trật tự công cộng |
| Cải tạo không giam giữ | Người bị kết án sống tại nơi cư trú, chịu giám sát, có thể bị khấu trừ thu nhập | Tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng, người có nơi làm việc hoặc cư trú rõ ràng |
| Trục xuất | Buộc người nước ngoài rời khỏi lãnh thổ Việt Nam | Chỉ áp dụng với người nước ngoài |
| Tù có thời hạn | Giam tại trại giam trong một thời gian xác định | Phổ biến nhất, ở mọi nhóm tội |
| Tù chung thân | Giam không thời hạn | Tội đặc biệt nghiêm trọng nhưng chưa đến mức tử hình |
| Tử hình | Hình phạt đặc biệt, tước quyền sống | Một số ít tội đặc biệt nghiêm trọng; phạm vi đã thu hẹp qua các lần sửa luật |
Trục xuất và phạt tiền có điểm riêng: hai hình phạt này vừa có thể là hình phạt chính, vừa có thể là hình phạt bổ sung, tuỳ điều luật quy định cho tội đó. Năm loại còn lại chỉ đóng vai hình phạt chính.
Hình phạt bổ sung: kéo dài sự hạn chế sang lĩnh vực cụ thể
Cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định. Áp dụng khi để người đó tiếp tục giữ chức vụ hay làm nghề ấy có thể dẫn tới phạm tội mới. Ví dụ giả định: một kế toán bị kết án về hành vi gian lận sổ sách có thể bị cấm làm kế toán trong một thời gian sau khi chấp hành xong hình phạt chính.
Cấm cư trú và quản chế. Cấm cư trú là buộc người đó không được tạm trú, thường trú ở một số địa phương. Quản chế là buộc người đó cư trú, làm ăn sinh sống ở một địa phương nhất định dưới sự kiểm soát của chính quyền và nhân dân địa phương. Hai hình phạt này gắn với nhóm tội luật quy định cụ thể.
Tước một số quyền công dân. Ví dụ quyền ứng cử, quyền làm việc trong cơ quan nhà nước, quyền phục vụ trong lực lượng vũ trang. Hình phạt này chỉ áp dụng với những tội luật cho phép.
Tịch thu tài sản. Là tước một phần hoặc toàn bộ tài sản thuộc sở hữu của người bị kết án sung vào ngân sách, chỉ áp dụng với tội nghiêm trọng trở lên ở các nhóm luật chỉ định. Luật vẫn để lại cho người bị kết án và gia đình điều kiện sinh sống tối thiểu.
Phạt tiền và trục xuất khi không là hình phạt chính. Ví dụ một tội có hình phạt chính là tù, điều luật cho phép toà phạt tiền bổ sung. Khi đó người bị kết án vừa chấp hành tù vừa phải nộp khoản tiền ấy.
Mỗi tội một hình phạt chính: quy tắc đọc bản án
Quy tắc nền là với mỗi tội phạm, người phạm tội chỉ bị áp dụng một hình phạt chính. Toà không thể tuyên một tội vừa phạt tù vừa cải tạo không giam giữ như hai hình phạt chính song song. Nếu bạn đọc một bản án thấy cả hai, thì gần như chắc chắn đó là hai tội khác nhau, và phần cuối bản án sẽ có đoạn tổng hợp hình phạt.
Hình phạt bổ sung thì khác: toà có thể tuyên không, một hoặc nhiều hình phạt bổ sung cho cùng một tội, miễn là điều luật về tội đó cho phép. Có điều luật quy định hình phạt bổ sung là bắt buộc, có điều luật chỉ ghi "có thể". Người đọc nên để ý chữ này trong điều luật, vì nó cho biết toà có quyền lựa chọn hay không.
Hình phạt bổ sung không đứng một mình. Toà không thể chỉ tuyên cấm hành nghề mà không có hình phạt chính, trừ những trường hợp đặc biệt như miễn hình phạt chính nhưng vẫn áp dụng biện pháp khác theo luật. Vì vậy khi nghe ai nói "chỉ bị cấm hành nghề thôi", bạn nên hỏi lại hình phạt chính là gì.
Biện pháp tư pháp: không phải hình phạt nhưng vẫn ràng buộc
Biện pháp tư pháp được áp dụng cùng hoặc thay cho hình phạt, với mục đích xử lý hậu quả và phòng ngừa. Với cá nhân, các biện pháp thường gặp gồm:
- Tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm: công cụ dùng để phạm tội, tiền do phạm tội mà có, vật cấm tàng trữ. Biện pháp này khác hình phạt tịch thu tài sản ở chỗ chỉ đụng tới thứ có liên quan đến tội, không đụng tới tài sản hợp pháp khác.
- Trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại, buộc công khai xin lỗi: đây là phần dân sự trong vụ án hình sự, bảo vệ quyền lợi người bị hại.
- Bắt buộc chữa bệnh: áp dụng với người thực hiện hành vi nguy hiểm khi mắc bệnh làm mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi.
- Với người dưới 18 tuổi còn có các biện pháp mang tính giáo dục thay cho hình phạt, được giải thích riêng ở bài về người chưa thành niên phạm tội.
Điểm cần nhớ: được miễn hình phạt không có nghĩa là thoát hết. Một người có thể được miễn hình phạt nhưng vẫn phải bồi thường, vẫn bị tịch thu công cụ phạm tội. Phần bồi thường thuộc "các quyết định khác của bản án" và còn ảnh hưởng tới việc xoá án tích sau này.
Hình phạt dành cho pháp nhân thương mại
Từ Bộ luật Hình sự 2015, pháp nhân thương mại (doanh nghiệp) có thể phải chịu trách nhiệm hình sự với một số tội luật liệt kê, chủ yếu về kinh tế và môi trường. Vì doanh nghiệp không thể bị giam, hệ thống hình phạt cho pháp nhân được thiết kế riêng:
| Lớp | Hình phạt | Ý nghĩa thực tế |
|---|---|---|
| Chính | Phạt tiền | Phổ biến nhất, mức phạt cho pháp nhân thường cao hơn nhiều so với cá nhân |
| Chính | Đình chỉ hoạt động có thời hạn | Doanh nghiệp tạm ngừng ở một hoặc một số lĩnh vực đã gây thiệt hại |
| Chính | Đình chỉ hoạt động vĩnh viễn | Áp dụng khi hậu quả đặc biệt nghiêm trọng hoặc pháp nhân được lập ra chỉ để phạm tội |
| Bổ sung | Cấm kinh doanh, cấm hoạt động trong một số lĩnh vực | Cắt quyền làm ở lĩnh vực gắn với tội |
| Bổ sung | Cấm huy động vốn | Không được vay, phát hành chứng khoán, huy động từ công chúng trong một thời gian |
| Bổ sung | Phạt tiền khi không là hình phạt chính | Cộng thêm vào hình phạt chính khác |
Pháp nhân bị xử lý hình sự không làm cá nhân thoát trách nhiệm. Người quản lý, nhân viên có hành vi phạm tội vẫn có thể bị truy cứu riêng. Đây là chế định ở mức nguyên lý; việc tội nào áp dụng cho pháp nhân phải đối chiếu đúng điều luật hiện hành.
Đọc phần quyết định của một bản án hình sự
Với ba lớp đã biết, bạn có thể đọc phần quyết định của bản án theo thứ tự: tội danh và điều luật áp dụng, hình phạt chính cho từng tội, tổng hợp hình phạt nếu nhiều tội, hình phạt bổ sung, các biện pháp tư pháp, phần dân sự (bồi thường), xử lý vật chứng, án phí và quyền kháng cáo. Thiếu mục nào thì hiểu là toà không áp dụng mục đó.
Ví dụ giả định: một người bị kết án về một tội, nhận hai năm tù cho hưởng án treo, bị cấm hành nghề hai năm, phải bồi thường cho người bị hại và nộp án phí. Ở đây hình phạt chính là tù, án treo là cách chấp hành, cấm hành nghề là hình phạt bổ sung, bồi thường là biện pháp tư pháp. Mỗi phần có thời hạn và cách thi hành riêng, và cả bốn đều phải xong thì mới tính tới chuyện xoá án tích.
Kiến thức nền này giúp bạn đọc tin tức hay nói chuyện với người thân đỡ nhầm lẫn. Còn trong một vụ việc cụ thể, câu hỏi tội danh nào, khung nào, mức nào luôn cần người làm nghề đọc hồ sơ, vì một chi tiết nhỏ về tình tiết có thể đổi cả khung hình phạt.
Câu hỏi thường gặp
Một người phạm một tội có thể bị cả phạt tù và phạt tiền không?
Có thể, nếu điều luật về tội đó cho phép phạt tiền như hình phạt bổ sung. Khi đó tù là hình phạt chính, tiền là hình phạt bổ sung. Điều không được làm là tuyên hai hình phạt chính cho cùng một tội.
Án treo có phải là một loại hình phạt không?
Không. Án treo là biện pháp miễn chấp hành hình phạt tù có điều kiện. Hình phạt chính vẫn là tù có thời hạn, chỉ là người bị kết án được chấp hành ngoài xã hội trong thời gian thử thách nếu đáp ứng đủ điều kiện.
Tịch thu tài sản khác tịch thu vật chứng thế nào?
Tịch thu tài sản là hình phạt bổ sung, có thể lấy cả tài sản hợp pháp của người bị kết án ở những tội luật cho phép. Tịch thu vật, tiền liên quan đến tội phạm là biện pháp tư pháp, chỉ lấy thứ dùng vào việc phạm tội hoặc do phạm tội mà có.
Doanh nghiệp có bị phạt tù không?
Không. Pháp nhân thương mại chỉ chịu các hình phạt như phạt tiền, đình chỉ hoạt động có thời hạn hoặc vĩnh viễn, và các hình phạt bổ sung như cấm kinh doanh, cấm huy động vốn. Cá nhân trong doanh nghiệp có hành vi phạm tội vẫn có thể bị xử lý riêng.
Được miễn hình phạt thì có phải bồi thường không?
Vẫn phải bồi thường nếu có thiệt hại. Miễn hình phạt chỉ là không áp dụng hình phạt; trách nhiệm dân sự với người bị hại và các biện pháp tư pháp khác vẫn có thể được toà tuyên trong bản án.
Cơ quan điều tra có quyền quyết định hình phạt không?
Không. Chỉ toà án mới có quyền tuyên một người có tội và quyết định hình phạt. Cơ quan điều tra thu thập chứng cứ, viện kiểm sát truy tố và có thể đề nghị mức hình phạt tại phiên toà, nhưng quyết định cuối cùng thuộc về hội đồng xét xử.