Án treo là biện pháp miễn chấp hành hình phạt tù có điều kiện: người bị kết án vẫn mang mức tù đã tuyên, nhưng được ở ngoài xã hội trong một thời gian thử thách. Cải tạo không giam giữ là một hình phạt chính riêng, nhẹ hơn tù, chấp hành ngay tại nơi cư trú. Bề ngoài hai thứ giống nhau vì người đó đều ở nhà, nhưng hậu quả khi vi phạm thì khác hẳn.
Người nhà của bị cáo thường hỏi: "được án treo hay cải tạo không giam giữ thì cái nào tốt hơn?" Câu hỏi đó không có đáp án chung, vì mỗi chế định có cái giá riêng. Bài này đặt hai chế định cạnh nhau theo Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017) để bạn hiểu luật nghĩ thế nào, không đi vào thủ tục xin án treo ở từng cấp xét xử.
Bản chất: một bên là tù được treo, một bên là hình phạt nhẹ hơn tù
Khi toà cho hưởng án treo, phần quyết định bản án vẫn ghi hình phạt chính là tù có thời hạn, chẳng hạn hai năm tù, rồi mới ghi "cho hưởng án treo, thời gian thử thách bốn năm". Mức tù ấy không biến mất. Nó được "treo" lên, và chỉ không phải chấp hành nếu người đó đi hết thời gian thử thách mà không vi phạm.
Cải tạo không giam giữ thì khác: đó chính là hình phạt chính. Bản án ghi thẳng "một năm cải tạo không giam giữ". Không có mức tù nào đứng phía sau chờ được kích hoạt. Người bị kết án chấp hành xong thời hạn đó là xong hình phạt chính.
Từ khác biệt gốc này mà ra mọi khác biệt còn lại. Án treo nặng hơn về bản chất vì người đó đã bị tuyên tù, nhưng nhẹ hơn về cách sống hằng ngày vì thường không bị khấu trừ thu nhập. Cải tạo không giam giữ nhẹ hơn về bản chất, nhưng có thể kèm khấu trừ thu nhập và lao động phục vụ cộng đồng. Vì vậy hỏi "cái nào nhẹ hơn" phải xét cụ thể từng người.
Đặt hai chế định cạnh nhau
Bảng so sánh theo quy định của Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017) ở mức nguyên lý. Các điều kiện chi tiết về án treo còn được Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao hướng dẫn, bạn cần đối chiếu bản hướng dẫn đang có hiệu lực.
| Tiêu chí | Án treo | Cải tạo không giam giữ |
|---|---|---|
| Là gì | Biện pháp miễn chấp hành hình phạt tù có điều kiện | Hình phạt chính |
| Mức án gốc | Tù không quá 3 năm | Từ 6 tháng đến 3 năm cải tạo |
| Thời gian phải theo dõi | Thời gian thử thách từ 1 đến 5 năm | Bằng đúng thời hạn cải tạo đã tuyên |
| Khấu trừ thu nhập | Không phải nội dung của án treo | Có thể bị khấu trừ từ 5% đến 20% thu nhập |
| Ai giám sát | Cơ quan, tổ chức nơi làm việc, học tập hoặc Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi cư trú | Tương tự |
| Vi phạm nghĩa vụ | Vi phạm từ hai lần trở lên, toà có thể buộc chấp hành mức tù đã treo | Bị xử lý theo Luật Thi hành án hình sự; cố ý không chấp hành có thể bị xử lý hình sự |
| Phạm tội mới | Buộc chấp hành mức tù của bản án trước, tổng hợp với bản án mới | Tổng hợp hình phạt theo quy tắc chung |
| Án tích | Có; tính thời hạn xoá từ khi hết thời gian thử thách | Có; tính từ khi chấp hành xong |
Điều kiện để được hưởng án treo ở mức nguyên lý
Bộ luật Hình sự nêu điều kiện chung, còn hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán chi tiết hoá. Ở mức người đọc phổ thông, toà thường xem các yếu tố sau:
- Mức hình phạt tù được tuyên không quá 3 năm. Đây là điều kiện cứng: tuyên trên 3 năm thì không có án treo.
- Nhân thân: ngoài lần phạm tội này, người đó chấp hành chính sách, pháp luật và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ công dân nơi cư trú, nơi làm việc. Từng có tiền án, tiền sự sẽ được xem xét rất kỹ.
- Có nhiều tình tiết giảm nhẹ và không có tình tiết tăng nặng, hoặc tình tiết giảm nhẹ áp đảo theo cách hướng dẫn đặt ra.
- Có nơi cư trú rõ ràng hoặc nơi làm việc ổn định để cơ quan, tổ chức có điều kiện giám sát, giáo dục.
- Toà xét thấy người đó có khả năng tự cải tạo và việc cho hưởng án treo không gây nguy hiểm cho xã hội, không ảnh hưởng xấu tới an ninh, trật tự.
Hướng dẫn hiện hành còn liệt kê những trường hợp không cho hưởng án treo, chẳng hạn người bỏ trốn và đã bị truy nã, người phạm tội nhiều lần hay có vai trò chủ mưu, cầm đầu trong một số tình huống. Danh sách này đã được sửa qua các năm, nên khi cần dùng cho một hồ sơ thật phải đọc bản đang có hiệu lực.
Trong thời gian thử thách: người hưởng án treo phải làm gì
Chấp hành nghĩa vụ theo Luật Thi hành án hình sự. Người hưởng án treo phải có mặt theo triệu tập, cam kết chấp hành, báo cáo định kỳ về việc chấp hành nghĩa vụ với nơi giám sát. Đây là phần nhiều người coi nhẹ nhất, vì nghĩ "án treo là được tha".
Xin phép khi vắng mặt khỏi nơi cư trú. Đi làm ăn xa, chuyển chỗ ở, đi điều trị dài ngày đều phải theo thủ tục. Đi mà không báo là vi phạm nghĩa vụ, và tích luỹ hai lần vi phạm có thể dẫn tới việc toà buộc vào trại giam.
Chấp hành hình phạt bổ sung nếu có. Toà có thể kèm án treo với phạt tiền bổ sung, cấm hành nghề, cấm đảm nhiệm chức vụ. Những hình phạt này vẫn phải chấp hành song song.
Thực hiện phần bồi thường, án phí. Không phải điều kiện của án treo theo nghĩa hẹp, nhưng chưa xong phần này thì chưa đủ điều kiện xoá án tích, và có thể bị cưỡng chế thi hành.
Có thể được rút ngắn thời gian thử thách. Người đã chấp hành được một nửa thời gian thử thách và có nhiều tiến bộ có thể được toà xem xét rút ngắn theo đề nghị của nơi giám sát.
Hậu quả khi vi phạm: chỗ khác nhau lớn nhất
Với án treo, hậu quả vi phạm rất rõ vì mức tù đang treo sẵn. Luật cho phép toà buộc người hưởng án treo chấp hành hình phạt tù của bản án nếu trong thời gian thử thách người đó cố ý vi phạm nghĩa vụ từ hai lần trở lên. Nếu phạm tội mới trong thời gian thử thách, toà buộc chấp hành hình phạt của bản án trước và tổng hợp với hình phạt của bản án mới. Ví dụ giả định: người có hai năm tù treo, trong thời gian thử thách phạm tội mới bị xử một năm tù, thì có thể phải chấp hành tổng cộng ba năm tù.
Với cải tạo không giam giữ, không có mức tù nào chờ sẵn. Vi phạm nghĩa vụ sẽ bị xử lý theo Luật Thi hành án hình sự, và nếu cố ý không chấp hành bản án thì có thể bị truy cứu về tội không chấp hành án, tức là một vụ án mới. Phạm tội mới trong thời gian cải tạo thì toà tổng hợp hình phạt theo quy tắc chung.
Vì vậy người được hưởng án treo cần hiểu mình đang ở trạng thái "tù có điều kiện". Chỉ một thói quen chủ quan, như đi làm xa vài tháng không báo, cũng có thể đổi trạng thái đó thành tù thật.
Ví dụ giả định: hai người, hai con đường
Ví dụ giả định: An và Bình bị xét xử ở hai vụ việc khác nhau, mỗi người một tội thuộc loại nghiêm trọng, cùng đã bồi thường, cùng có nơi cư trú ổn định. Toà tuyên An một năm cải tạo không giam giữ, khấu trừ 10% thu nhập. Toà tuyên Bình một năm tù nhưng cho hưởng án treo, thời gian thử thách hai năm, vì điều luật về tội của Bình chỉ quy định hình phạt tù trong khung áp dụng.
Một năm sau, An chấp hành xong, không vi phạm gì; mốc tính thời hạn xoá án tích của An bắt đầu từ đây. Bình lúc đó mới đi được một nửa thời gian thử thách. Nếu Bình tiến bộ, nơi giám sát có thể đề nghị toà rút ngắn phần còn lại. Nếu Bình chủ quan, hai lần đi làm xa mà không báo, toà có thể buộc Bình vào trại chấp hành một năm tù.
Đến lúc tính chuyện xoá án tích, An thường đến mốc sớm hơn Bình vì mốc của Bình chỉ bắt đầu khi hết thời gian thử thách. Ngược lại, trong suốt thời gian chấp hành, An bị trừ một phần thu nhập còn Bình thì không.
Ví dụ cho thấy không có câu trả lời "cái nào tốt hơn" cho mọi người. Mỗi chế định có cái giá khác nhau về tiền, về thời gian và về rủi ro nếu vi phạm.
Khi nào toà nghiêng về chế định nào
Không có quy tắc kiểu "tội A thì án treo, tội B thì cải tạo". Toà trước hết nhìn điều luật về tội đó có những hình phạt nào trong khung. Nếu khung có cải tạo không giam giữ và hồ sơ cho thấy người đó không cần chịu mức tù, toà có thể tuyên thẳng cải tạo không giam giữ. Nếu khung chỉ có tù, hoặc toà thấy cần tuyên một mức tù để thể hiện tính nghiêm khắc, nhưng không cần cách ly, thì án treo là lựa chọn.
Thực tế cũng có người không muốn án treo vì thời gian thử thách dài gấp đôi mức tù, kéo theo thời hạn xoá án tích muộn hơn và nhiều năm phải báo cáo. Có người lại thấy án treo dễ chịu hơn vì không bị khấu trừ thu nhập. Đây là cân nhắc của từng hồ sơ, nên trao đổi với luật sư bào chữa trước khi đưa ra đề nghị tại toà.
Lưu ý cuối: cả hai chế định đều là kết quả của việc bị kết án. Người được hưởng không "trắng án". Họ có án tích và cần đi hết quy trình để được xoá án tích, theo các mốc khác nhau như bảng so sánh phía trên.
Câu hỏi thường gặp
Án treo có phải là được tha bổng không?
Không. Người hưởng án treo đã bị kết tội và tuyên tù, chỉ được miễn chấp hành tù có điều kiện trong thời gian thử thách. Họ có án tích và phải chấp hành nghĩa vụ trong suốt thời gian thử thách.
Thời gian thử thách của án treo dài bao lâu?
Bộ luật Hình sự quy định từ 1 năm đến 5 năm. Theo hướng dẫn của toà án tối cao, thời gian thử thách thường được ấn định gấp đôi mức tù đã tuyên, trong giới hạn đó; trường hợp cụ thể do toà quyết định.
Người bị phạt tù trên 3 năm có được hưởng án treo không?
Không. Điều kiện cứng của án treo là mức tù được tuyên không quá 3 năm. Nếu ở phúc thẩm mức tù được giảm xuống còn 3 năm trở xuống thì mới đặt ra khả năng xem xét án treo.
Đang hưởng án treo có được đi làm ở nước ngoài không?
Việc xuất cảnh trong thời gian thử thách bị hạn chế và phải theo quy định về thi hành án hình sự cùng pháp luật xuất nhập cảnh. Bạn cần hỏi nơi giám sát và cơ quan thi hành án trước, không tự đi.
Cải tạo không giam giữ có bị chuyển thành tù không?
Không có cơ chế chuyển thẳng như án treo vì không có mức tù nào được tuyên sẵn. Tuy nhiên cố ý không chấp hành bản án có thể bị xử lý hình sự về tội không chấp hành án, tức là một vụ án khác.
Án treo có bị khấu trừ thu nhập không?
Khấu trừ thu nhập là nội dung của hình phạt cải tạo không giam giữ, không phải của án treo. Tuy vậy toà có thể tuyên phạt tiền bổ sung kèm án treo nếu điều luật về tội đó cho phép.