Án tích là tình trạng pháp lý của người đã bị kết án bằng bản án có hiệu lực, kéo dài cho tới khi được xoá án tích. Khi được xoá, người đó được coi như chưa bị kết án. Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017) quy định ba cách xoá án tích: đương nhiên được xoá, xoá theo quyết định của toà án, và xoá trong trường hợp đặc biệt.
Nhiều người chỉ nghĩ tới án tích khi đi xin phiếu lý lịch tư pháp để xin việc hay làm hồ sơ đi nước ngoài. Thật ra án tích còn quyết định một người phạm tội lần sau có bị coi là tái phạm hay không, ảnh hưởng tới điều kiện hưởng án treo, và được cân nhắc khi xét nhân thân. Bài này giải thích bản chất của án tích ở mức chế định, còn cách tự tính mốc thời gian cụ thể cho từng loại án là một chủ đề riêng.
Án tích tồn tại để làm gì
Hình phạt chấp hành xong không có nghĩa là mọi hậu quả pháp lý của việc phạm tội chấm dứt ngay. Luật giữ lại một khoảng thời gian, gọi là thời gian mang án tích, để xem người đó đã thật sự hoàn lương hay chưa. Trong khoảng này, nếu người đó phạm tội mới, luật coi họ nguy hiểm hơn người phạm tội lần đầu.
Ba hậu quả chính của án tích dễ thấy nhất. Thứ nhất, phạm tội cố ý mới khi còn án tích có thể bị coi là tái phạm hoặc tái phạm nguy hiểm, là tình tiết tăng nặng và ở nhiều tội là dấu hiệu định khung. Thứ hai, ở một số tội, việc "đã bị kết án về tội này, chưa được xoá án tích mà còn vi phạm" là một dấu hiệu cấu thành, biến một hành vi vốn chỉ bị phạt hành chính thành tội phạm. Thứ ba, phiếu lý lịch tư pháp thể hiện án tích, ảnh hưởng tới việc làm ở một số ngành nghề có yêu cầu riêng.
Khi được xoá án tích, ba hậu quả này chấm dứt. Luật nói rõ người được xoá án tích coi như chưa bị kết án. Đây là cách luật hình sự ghi nhận rằng một người có quyền được bắt đầu lại sau khi đã trả giá và chứng minh được sự thay đổi qua thời gian.
Ai không bị coi là có án tích
Không phải mọi người từng dính vào vụ án hình sự đều có án tích. Theo Bộ luật Hình sự 2015, những trường hợp sau không có án tích:
| Trường hợp | Vì sao |
|---|---|
| Người được miễn trách nhiệm hình sự | Không bị kết án, nên không phát sinh án tích |
| Người được miễn hình phạt | Luật quy định không bị coi là có án tích dù có bản án kết tội |
| Người bị kết án khi từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi | Chính sách riêng với người chưa thành niên |
| Người bị kết án khi từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi về tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng hoặc tội rất nghiêm trọng do vô ý | Chính sách riêng với người chưa thành niên |
| Người được toà tuyên không có tội | Không bị kết án |
| Người bị đình chỉ vụ án vì hành vi không cấu thành tội phạm | Không có tội phạm |
Người bị khởi tố, bị tạm giam rồi được đình chỉ cũng không có án tích. Tuy vậy, các thông tin về việc từng bị khởi tố có thể vẫn nằm trong hồ sơ nghiệp vụ của cơ quan tiến hành tố tụng; điều đó khác với án tích và không thể hiện trên phiếu lý lịch tư pháp như một lần bị kết án.
Ba con đường xoá án tích
Bảng dưới tóm tắt ba cơ chế ở mức nguyên lý theo Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi 2017). Thời hạn chỉ ghi để thấy logic tăng dần theo mức án; khi áp vào một bản án cụ thể cần đọc nguyên văn điều luật và cách tính mốc.
| Cơ chế | Áp dụng cho | Điều kiện chính | Thời hạn không phạm tội mới |
|---|---|---|---|
| Đương nhiên được xoá | Người bị kết án về các tội, trừ nhóm tội xâm phạm an ninh quốc gia và nhóm tội phá hoại hoà bình, chống loài người, tội phạm chiến tranh | Đã chấp hành xong hình phạt chính hoặc hết thời gian thử thách án treo, chấp hành xong hình phạt bổ sung và các quyết định khác của bản án | 1 năm với cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ, án treo; 2 năm với tù đến 5 năm; 3 năm với tù trên 5 đến 15 năm; 5 năm với tù trên 15 năm, chung thân, tử hình đã được giảm |
| Xoá theo quyết định của toà | Người bị kết án về nhóm tội xâm phạm an ninh quốc gia và nhóm tội phá hoại hoà bình, chống loài người, tội phạm chiến tranh | Toà xem xét tính chất tội, nhân thân, thái độ chấp hành pháp luật, thái độ lao động | Dài hơn cơ chế đương nhiên: 3, 5 hoặc 7 năm tuỳ mức án |
| Xoá trong trường hợp đặc biệt | Người có tiến bộ rõ rệt, lập công, được cơ quan, tổ chức nơi làm việc hoặc chính quyền địa phương đề nghị | Đã bảo đảm ít nhất một phần ba thời hạn của cơ chế tương ứng | Rút ngắn theo quyết định của toà |
Xoá đương nhiên: "đương nhiên" không có nghĩa là tự động không cần điều kiện
Phải xong cả bản án, không chỉ phần tù. Điều kiện là đã chấp hành xong hình phạt chính, hình phạt bổ sung và các quyết định khác của bản án, trong đó có bồi thường, án phí. Nhiều người ra trại đã lâu nhưng chưa xong nghĩa vụ bồi thường, nên mốc xoá án tích chưa bắt đầu.
Không phạm tội mới trong thời hạn. Nếu trong thời hạn đó người này phạm tội mới, thời hạn để xoá án tích cũ tính lại từ ngày chấp hành xong bản án mới. Hai án tích có thể chồng lên nhau rất lâu.
Không cần toà ra quyết định. Chữ "đương nhiên" nghĩa là khi đủ điều kiện thì án tích tự được xoá, không phải nộp đơn xin toà. Khi cần chứng minh, người đó đề nghị cơ quan quản lý cơ sở dữ liệu lý lịch tư pháp cấp phiếu lý lịch tư pháp; cơ quan này kiểm tra điều kiện và xác nhận không có án tích.
Hình phạt bổ sung có thể kéo dài mốc. Nếu hình phạt bổ sung như cấm hành nghề, quản chế kéo dài hơn thời hạn xoá án tích, thì người đó chỉ được xoá khi chấp hành xong cả hình phạt bổ sung.
Xoá theo quyết định của toà và trường hợp đặc biệt
Với nhóm tội xâm phạm an ninh quốc gia và nhóm tội phá hoại hoà bình, chống loài người và tội phạm chiến tranh, luật không cho xoá án tích đương nhiên. Người bị kết án phải có đơn để toà xem xét, và toà quyết định dựa trên tính chất của tội đã phạm, nhân thân, thái độ chấp hành pháp luật và thái độ lao động trong thời gian đã qua. Thời hạn cũng dài hơn so với cơ chế đương nhiên. Toà có thể bác đơn, và khi đó người này phải chờ thêm một thời gian theo luật mới được đề nghị lại.
Cơ chế xoá trong trường hợp đặc biệt là cửa rút ngắn cho người thật sự thay đổi. Nếu một người có biểu hiện tiến bộ rõ rệt, đã lập công, và được cơ quan, tổ chức nơi làm việc hoặc chính quyền địa phương nơi cư trú đề nghị, toà có thể xoá án tích khi người đó đã bảo đảm ít nhất một phần ba thời hạn luật quy định. Đây là chế định ít gặp, vì đòi hỏi những đóng góp được ghi nhận chính thức.
Cả hai cơ chế đều có quyết định của toà, khác với cơ chế đương nhiên. Thủ tục nộp đơn, toà nào có thẩm quyền sau khi tổ chức lại toà án từ năm 2025, cần hỏi trực tiếp toà án nơi đã xét xử sơ thẩm hoặc đối chiếu văn bản hiện hành.
Ví dụ giả định: hai người ra trại cùng một ngày
Ví dụ giả định: Hùng và Sơn cùng bị kết án hai năm tù về hai vụ trộm cắp tài sản khác nhau, cùng ra trại vào một ngày. Hùng đã bồi thường đủ cho người bị hại từ trước khi xét xử và nộp án phí ngay sau đó. Sơn còn nợ một phần tiền bồi thường theo bản án, chưa nộp án phí.
Với Hùng, ngày ra trại cũng là ngày chấp hành xong toàn bộ bản án, nên mốc tính thời hạn hai năm để đương nhiên được xoá án tích bắt đầu ngay. Nếu trong hai năm đó Hùng không phạm tội mới, án tích được xoá. Với Sơn, phần tù đã xong nhưng các quyết định khác của bản án thì chưa. Mốc của Sơn chỉ bắt đầu khi Sơn trả xong bồi thường và án phí, có thể muộn hơn Hùng vài năm.
Giả sử một năm sau khi ra trại, cả hai cùng phạm một tội trộm cắp mới. Cả hai còn án tích về một tội cố ý, nay lại phạm tội cố ý, nên đều bị coi là tái phạm. Nếu Hùng phạm tội mới sau ba năm, khi đã được xoá án tích, thì lần đó Hùng không bị coi là tái phạm, còn Sơn có thể vẫn bị, nếu lúc đó Sơn chưa xong nghĩa vụ bồi thường.
Ví dụ cho thấy việc hoàn thành phần dân sự của bản án quan trọng không kém việc chấp hành xong phần tù.
Sau khi được xoá án tích
Người được xoá án tích được coi như chưa bị kết án. Hệ quả pháp lý rõ nhất: nếu sau này họ phạm tội, lần đó không bị coi là tái phạm, và bản án cũ không được dùng làm dấu hiệu cấu thành cho những tội đòi hỏi "đã bị kết án mà còn vi phạm". Phiếu lý lịch tư pháp cấp cho cá nhân sẽ ghi không có án tích.
Cần biết phiếu lý lịch tư pháp có hai loại. Loại thường dùng khi xin việc chỉ thể hiện án tích chưa được xoá. Loại còn lại, dùng cho cơ quan tiến hành tố tụng hoặc khi cá nhân yêu cầu để biết toàn bộ nội dung về lý lịch tư pháp của mình, thể hiện đầy đủ hơn, kể cả án tích đã được xoá. Vì vậy "được xoá án tích" không đồng nghĩa với việc mọi dấu vết đều biến mất khỏi mọi hồ sơ.
Một số luật chuyên ngành có thể đặt tiêu chuẩn riêng cho người làm một số nghề hoặc chức danh, có khi xét cả việc từng bị kết án. Nếu bạn định theo một nghề có yêu cầu về lý lịch, hãy đọc kỹ tiêu chuẩn của chính nghề đó, thay vì chỉ dựa vào tờ phiếu lý lịch tư pháp.
Câu hỏi thường gặp
Án treo có án tích không?
Có. Người hưởng án treo là người bị kết án tù, nên có án tích. Thời hạn để đương nhiên được xoá án tích tính từ khi hết thời gian thử thách, cộng với điều kiện chấp hành xong hình phạt bổ sung và các quyết định khác của bản án.
Muốn xoá án tích có phải nộp đơn lên toà không?
Với đa số tội, không cần. Án tích được xoá đương nhiên khi đủ điều kiện, và người đó chỉ cần đề nghị cấp phiếu lý lịch tư pháp để được xác nhận. Chỉ nhóm tội xâm phạm an ninh quốc gia và nhóm tội phá hoại hoà bình, chống loài người, tội phạm chiến tranh mới phải có quyết định của toà.
Chưa bồi thường xong thì có được xoá án tích không?
Chưa. Điều kiện xoá án tích đương nhiên bao gồm việc chấp hành xong các quyết định khác của bản án, trong đó có phần bồi thường. Mốc thời hạn chỉ bắt đầu tính khi người đó đã hoàn thành các nghĩa vụ này.
Được xoá án tích rồi thì phiếu lý lịch tư pháp có còn ghi không?
Phiếu lý lịch tư pháp loại thường dùng khi xin việc sẽ ghi không có án tích. Loại phiếu thể hiện đầy đủ nội dung, cấp cho cơ quan tiến hành tố tụng hoặc theo yêu cầu riêng của cá nhân về chính mình, vẫn có thể thể hiện cả án tích đã được xoá.
Đang còn án tích mà phạm tội vô ý thì có bị coi là tái phạm không?
Chỉ khi tội vô ý mới thuộc loại rất nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng. Với tội vô ý ít nghiêm trọng hoặc nghiêm trọng, việc còn án tích không làm phát sinh tình tiết tái phạm, dù vẫn được xem xét khi đánh giá nhân thân.
Người phạm tội khi 17 tuổi có bị án tích không?
Tuỳ loại tội. Người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi bị kết án về tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng hoặc tội rất nghiêm trọng do vô ý được coi là không có án tích. Các trường hợp còn lại vẫn có án tích nhưng thời hạn xoá ngắn hơn người lớn.